پاره‌ای از اصطلاحات و مشاهیر چاپ
صنعت چاپ، مانند هر حوزه تخصصی دیگر، واژگان و اصطلاحات خاص خود را دارد. آشنایی با این واژگان، هم برای چاپگران و طراحان و هم برای کسانی که سفارش چاپ می‌دهند، ضروری است. در این مقاله، پاره‌ای از مهم‌ترین اصطلاحات و نام‌های مشهور تاریخ چاپ را به‌صورت دسته‌بندی‌شده مرور می‌کنیم. برای درک بهتر جایگاه این اصطلاحات در فرآیندهای مختلف، راهنمای شیوه‌های مختلف چاپ را هم مطالعه کنید.
اصطلاحات مربوط به حروف، اندازه و چیدمان
ابرو
وسیله‌ای شبیه اکولاد در ریاضی است که برای جداسازی چند جزء از یک کل استفاده می‌شود. در مواقعی که به ابرو در اندازه‌های بزرگ نیاز می‌شود، از گوشه و میانه استفاده می‌گردد.
ارتفاع تیپوگراف
به حروفی گفته می‌شود که دارای ارتفاع یکسان هستند. به‌عبارت دیگر، ارتفاع معمول و یکسان بین حروف چاپ را «ارتفاع تیپوگراف» می‌گویند و مبنای اندازه آن پیتسا (Pica) است.
پنط (پیتسا)
به معنای نقطه و واحد مقیاس در چاپخانه. یک پیتسا معادل ۱۲ پوینت و ۴/۲۱۷ میلی‌متر است.
اکسنت
علاماتی که بر زیر و روی حروف گذاشته می‌شود، مانند فتحه، کسره، زبر و تشدید.
رانگا
صفحه نازک چوبی یا آهنی که حروف چاپ پس از چیدن در آن نظم می‌گیرند.
کراسه
صفحات حروف‌چینی‌شده که طبق نظم خاصی کنار هم زیر ماشین چاپ چیده می‌شوند و تماماً یکجا چاپ می‌شود.
ماگازین
جعبه‌ای که ماتریس‌ها مانند حروف در آن قرار می‌گیرند و از آن برای چیدمان مجدد استفاده می‌شود.
برگه‌دان
جعبه چوبی یا فلزی که معمولاً دارای خانه‌ها یا کشوهای متعدد است و در آن برگه‌های فهرست را قرار می‌دهند. در این برگه‌دان‌ها معمولاً در قسمت پایین و وسط هر کشو، میله متحرکی است که می‌تواند از میان سوراخ برگه‌ها عبور کند و برگه‌های موجود در کشو را ثابت نگه دارد.
بیاضی
فرمی که به شکل عرضی طراحی و انجام می‌شود.
اصطلاحات مربوط به کاغذ و متریال
بند کاغذ
یک بسته ۵۰۰ برگ کاغذ کامل بریده‌نشده، همان‌طور که از کارخانه بیرون می‌آید. بند کوتاه شامل ۴۸۰ برگ و بند بلند دارای ۵۰۰ تا ۵۱۶ برگ است.
کاغذ کرافت
کاغذ کرافت یا کاغذ بسته‌بندی از خمیر کاغذ سفیدنشده تهیه می‌شود و معمولاً به رنگ قهوه‌ای خیلی روشن و در وزن ۱۵۰ تا ۳۰۰ گرم بر متر مربع است. این کاغذ به‌دلیل استحکام و مقاومت در برابر رطوبت، در بسته‌بندی کاربرد گسترده‌ای دارد.
کاغذ شاربن
کاغذ حساس مخصوصی که سطح آن از ژلاتین بی‌رنگ و دوده پوشیده شده و برای تهیه چاپ تصاویر در روش‌های هلیوگراور به کار می‌رود. برای آشنایی بیشتر با این روش، چاپ هلیوگراور را بخوانید.
برگه‌های مغناطیسی
برگه‌های پلاستیکی پوشیده از مواد مغناطیسی که می‌توان اطلاعات را روی آن ذخیره نمود. معمولاً به اندازه یک اینچ در سه اینچ، ولی در اندازه‌های مختلف نیز موجود است و در سیستم بازیابی اطلاعات مورد استفاده قرار می‌گیرد.
اصطلاحات مربوط به فرآیندهای چاپ
چاپ استنسیل
نوعی از چاپ مسطح که به کمک ماشین تحریر معمولی انجام می‌شود و چاپ آن با ماشین‌های روتاتیو کوچک دستی یا برقی مانند رونو و گاستنر و غیره انجام می‌گیرد.
چاپ اناگلیف (ریلیف)
روش‌هایی که برای چاپ کتاب‌های ویژه نابینایان، به شکل منفی (نگاتیو) یا برجسته صورت می‌گیرد.
اکسیلوگرافی
گراور نمودن صفحات یک کتاب را در یک بار، اکسیلوگرافی می‌گویند.
الگووانگ (آلووانگ)
روش قدیمی در چاپ مسطح. در این روش از تصویر یا الگو، قالب‌های به‌صورت نگاتیو تهیه می‌شد. سابقه آن به استناد علائم دست‌ها بر روی تخته‌سنگ‌ها به دوران چهارم معروف‌الارضی (حدود بیست هزار سال قبل در دوره ارپانگی) بازمی‌گردد. مصری‌ها پنج قرن قبل از میلاد این روش را برای زینت‌کردن تابوت به کار می‌بردند. امروزه حروف یا تصاویر را روی ورقه‌ای از فلز کنده‌کاری می‌کنند، آن را در مکان‌های دلخواه می‌گذارند و مکان‌های خالی آن را رنگ می‌کنند.
رتوش
اعمالی که روی فیلم و سایر سطوح عکاسی اجرا می‌شود و به رفع معایب، اصلاح و نزدیک‌شدن کار به اورجینال منجر می‌گردد.
رازرمر (گریپر)
چند عدد گیره شبیه گازانبر که به سیلندر ماشین وصل است و با باز و بسته‌شدن، کاغذ را می‌گیرد و به قسمت‌های دیگر رها می‌کند.
رانگا
صفحه نازک چوبی یا آهنی که حروف چاپ پس از چیدن در آن نظم می‌گیرند.
روش کامیو
روش‌ای که در تهیه گراور چندرنگ بر روی چوب استفاده می‌شده است.
سیمیلی‌گراور
چاپ تصاویر سایه‌وروشن‌دار به کمک ترام (خط‌های موازی با فاصله‌های مختلف).
فتواستات
دستگاه نمونه‌برداری که قادر است نوشته و تصویر را در اندازه‌های مختلف بزرگ و کوچک نماید.
منوفوتو
نوعی ماشین حروف‌چینی شبیه منوتایپ است با این تفاوت که سطرهای حروف را پس از تنظیم حاشیه، بر روی فیلم یا کاغذ عکاسی تهیه می‌کند.
امولسیون
روکش یا لایه‌ای حساس که بر روی فیلم یا کاغذ عکاسی کشیده می‌شود.
مشاهیر و مخترعان تاریخ چاپ
بی‌شنگ (پیشنگ)
کیمیاگر و مخترع چینی که در حدود سال ۱۰۴۰ میلادی نخستین حروف متحرک را از گِل‌رس ساخت. او حروف را در کوره پخت، در قالب چید و با مخلوطی از خاکستر، موم و رزین بر سطح چاپ منتقل کرد. این فرآیند بعداً «حروف‌چینی» نام گرفت. برای درک بهتر جایگاه او در سیر تاریخی، تاریخچه صنعت چاپ در جهان را بخوانید.
وانگ ژن
مخترع چینی که در حدود سال ۱۳۱۴ میلادی، حروف چوبی متحرک را بهبود بخشید و سیستم چیدمان و ریخته‌گری حروف را منظم‌تر کرد.
یوهانس گوتنبرگ
مخترع و چاپگر آلمانی که در حدود سال ۱۴۴۰ میلادی دستگاه چاپ متحرک فلزی را اختراع کرد. او مرکب روغنی، پرس پیچی و حروف متحرک سربی را در یک سیستم یکپارچه ترکیب کرد و انجیل ۴۲ خطی را در سال ۱۴۵۵ چاپ نمود. برای آشنایی بیشتر با زندگی و دستاوردهای او، زندگینامه یوهانس گوتنبرگ را مطالعه کنید.
لویی بریل
فرانسوی که در قرن نوزدهم میلادی، روش نقطه‌ای (بریل) را برای چاپ کتاب‌های مخصوص نابینایان اختراع کرد. این روش بر اساس حس لامسه و برجسته‌سازی نقاط روی کاغذ است.
آلوئیس زنه‌فلدر
نمایشنامه‌نویس آلمانی که در سال ۱۷۹۶ میلادی، لیتوگرافی یا چاپ سنگی را اختراع نمود.
اصطلاحات حقوقی و نشر
حق طبع (حق مولف)
حق انحصاری بهره‌برداری از یک اثر ادبی، هنری یا علمی برای مولف آن اثر یا برای شخصی که مولف این حق را به او واگذار کرده است.
حق تالیف
اجرتی مادی که در قبال بهره‌برداری از یک اثر ادبی، هنری یا علمی و جزآن به مولف آن اثر داده می‌شود.
روزنامه‌نگاری (ژورنالیسم)
گردآوری اخبار، نوشتن مقالات، حک و اصلاح آن‌ها و دیگر مطالب مندرج در روزنامه و نشر آن‌ها در مواقع معین.
جمع‌بندی
آشنایی با اصطلاحات و مشاهیر چاپ، کلید درک بهتر فرآیندهای تولید، ارتباط مؤثر با چاپخانه و انتخاب صحیح روش چاپ است. این واژگان، از پنط و رانگا تا هلیوگراور و چاپ استنسیل، زبان مشترک صنعت چاپ را تشکیل می‌دهند. درک تاریخچه این واژگان و افرادی که آن‌ها را به وجود آورده‌اند، به ما کمک می‌کند تا ارزش فناوری‌ای را که امروز به‌عنوان خودمختاری از آن استفاده می‌کنیم، بهتر درک کنیم.
سؤالات پرتکرار
پنط (پیتسا) در چاپ چیست؟
پنط یا پیتسا واحد اندازه‌گیری در چاپخانه است که معادل ۱۲ پوینت و ۴/۲۱۷ میلی‌متر می‌شود.
رانگا در چاپ چه کاربردی دارد؟
رانگا صفحه نازک چوبی یا آهنی است که حروف چاپ پس از چیدن در آن نظم می‌گیرند و آماده چاپ می‌شوند.
چاپ اناگلیف چیست؟
چاپ اناگلیف روشی است که برای چاپ کتاب‌های ویژه نابینایان استفاده می‌شود و در آن حروف و خطوط به‌صورت برجسته یا فرورفته روی کاغذ درمی‌آیند.
تفاوت حق طبع و حق تالیف چیست؟
حق طبع، حق انحصاری بهره‌برداری از اثر برای مولف است و حق تالیف، اجرت مادی‌ای است که در قبال استفاده از اثر به مولف پرداخت می‌شود.
