مبانی سواد بصری و ترکیببندی
در دنیای امروز، مقادیر روزافزونی از خبر و پیام در سطح جهان از راههایی غیر از زبان و گفتار، بهصورت تصویر (عکس، فیلم و علایم گرافیکی) نقل و پراکنده میشود. دانستن نکاتی درباره فهم بهتر پیامهای بصری، دیگر یک مهارت انتخابی نیست؛ یک ضرورت است. ما برای بهتر دیدن، نیازمند چیزی فراتر از مهارت در یادگیری زبان داریم. دیدن تصویر و شرکت در فرآیند سازماندهی آن، عملی خلاق است. باید در زبان تصویری از حد موهبت طبیعی و توانایی دیدنِ تشخیص بصری خود فراتر رویم. امروزه آموختن اصول و عناصر اولیهٔ بصری امری واجب است.
درست دیدن و درست استفاده کردن از تصویر و پیامهای بصری، فنی است که باید قدم به قدم فراگرفته شود. البته این فراگیری لزوماً انسان را به هنرمند تبدیل نمیکند، ولی ضرورت آن در زمان حاضر روزبهروز برای عدهٔ بیشتری مطرح میشود. برای درک عمیقتر کاربرد عناصر بصری در هنرهای خیابانی، مطلب گرافیتی؛ هنری که خیلی دیده نشد را بخوانید.
چرا سواد بصری اهمیت دارد؟
امروز، نیروی فرهنگی و جهانی سینما، عکاسی و تلویزیون که همگی متشکل از تصویر هستند، ضرورت آموزش سواد بصری را شدت بخشیده است. این آموزش هم برای سازندگان ارتباط بصری لازم است و هم برای بینندگان آنها.
موهولی ناگی (Moholy-Nagy)، استاد عالیقدر باهاوس (Bauhaus)، در سال ۱۹۳۵ در این باره چنین اظهارنظر کرده است: «در آینده، بیسواد فقط کسی نیست که قلم را نمیشناسد، بلکه کسی که دستگاه عکاسی را نمیشناسد نیز بیسواد محسوب میگردد.»
عناصر اولیهٔ بصری
هر نقش، طرح یا تصویری به هر صورت، متشکل از یک سلسله عناصر تصویری اولیه است. منظور عناصری مانند کاغذ، رنگ یا فیلم نیست. عناصر اولیهٔ بصری محدود و معین هستند: نقطه، خط، شکل، جهت، سایهروشن یا رنگمایه، رنگ، بافت، بُعد، مقایس و حرکت. این عناصر مادهٔ خام تمام اخبار بصری هستند و به شکلهای مختلف با هم ترکیب و تلفیق میشوند. انتخاب این عناصر، نوع بکارگیری آنها و طرز تلفیق با یکدیگر، کلیت کادر را میسازد.
برای آنکه به فهم و تحلیلی از کل بیان بصری برسیم، بهتر است اول عناصر بصری را جداگانه بررسی کنیم تا به کیفیات آنها بهتر پی ببریم.
نقطه
سادهترین و تجزیهناپذیرترین عنصر در ارتباط بصری است. نقطه مبنای پیدایش فرم میباشد. وجود یک نقطه، مبین مکانی در فضا است. معمولترین شکلی که میتوان برای نقطه قائل شد، گرد بودن است. نقطهٔ چهارگوش یا مثلثیشکل به ندرت در طبیعت پیدا میشود.
کوچک و بزرگ بودن یک نقطه، بسته به اینکه در چه فضایی قرار گرفته، ارزیابی میشود. نقطه ممکن است در سطح مطرح شود یا بهصورت حجم و سهبعدی در فضا وجود داشته باشد. از نظر ریاضی، نقطه عنصری است که هیچگونه بعدی ندارد و فضایی را اشغال نمیکند.
نقطه، کوچکترین نمود بصری یک عنصر تصویری است: یک نقطه در الفبا، یک برگ در فضا، یک گوی در آسمان، یک لکه روی دیوار، یک گل سرخ در فاصلهٔ کافی، یک ردپا بر روی برف، یک چراغ روشن در شهر و…
نقطه، هرکجا که باشد، خواه بهصورت طبیعی یا مصنوع، چشم را شدیداً به خود جلب میکند. در نتیجه، نقطه به منزلهٔ یک عنصر تصویری قوی میتواند برای نشان دادن مفهوم «تأکید» مورد استفاده قرار گیرد. با تکرار نقطه، در ترکیبهای متنوع و متعدد، میتوان مفهوم «ریتم» را شناخت. با تجمع و تفرق نقطهها در یک ترکیب جدید، مفهوم «انبساط و انقباض» را میتوان نمایش داد. سورا (Seurat)، نقاش امپرسیونیست فرانسوی، در نقاشیهای خود با تکنیک پوینتیلیسم (نقطهچینی)، این پدیده یعنی ادغام نقطهها را، دستگاه بینایی انسان را آزمود.
نقطهٔ مدور، انرژی تصویری متراکمی را در درون خود زندانی کرده؛ برعکس، نقطهای به شکل مربع یا مثلث، انرژی تصویری را در جهت یا جهات اضلاع خود هدایت میکند.
خط
دومین عنصر بصری است که از نزدیک شدن تعداد نقاط پدید میآید، بهطوری که دیگر نقطهها قابل تشخیص نباشند. میتوان گفت خط، نقطهٔ در حال حرکت است؛ یعنی نقطهایست که در اثر نیرویی که از یک جهت بر آن وارد آمده، حالت ایستایی خود را از دست داده و بهصورت یک عنصر تصویری فعال درآمده است. خط فقط دارای واقعیت طولی میباشد و فاقد عمق و عرض است.
بر خلاف نقطه که عنصری متمرکز و ثابت است، خط دارای انرژی فعال و متحرک است. خطوط در یک تصویر ممکن است بهصورت شکسته، منحنی، صاف، دندانهدار، مواج، پهن و ضخیم و… باشند که هرکدام القای تصویری خاص و معنا و مفهوم خود را دارند:
- خطوط افقی: معرف تعادل، آرامش و سکون. بیشتر القای حالت غیرفعال، بیحرکت و خوابیده را دارند.
- خطوط عمودی: نشانگر ایستایی، نیرومندی و استحکام. دارای تعادل و توازن هستند.
- خطوط مورب: بیشتر در یک قاب، القای ناپایداری را دارند. نامتعادل و متحرک هستند.
- خطوط منحنی: بیشتر نرمش و ملایمت را در یک کادر القا میکنند. دارای حرکتی روان و لغزنده هستند.
- خطوط شکسته و زاویهدار: معرف حالتی خشن، برنده و سخت. عموماً چشم را آزار میدهد و اعصاب را متشنج میکند.
سطح (شکل)
سومین عنصر بصری است که دارای طول و عرض است. اشکال مختلف هندسی، سطح هستند. فضایی دوبعدی که از حرکت خط بر صفحه پدید میآید.
در میان شکلهای هندسی (مسطح)، سه شکل مثلث، مربع و دایره، شکلهای هندسی اصلی هستند. سایر شکلهای هندسی به نحوی مشتق از همان سه شکل یا ترکیبی از آنها میباشند. هرکدام از این سطوح که در وضعیت و شرایط مختلفی قرار میگیرند، بیان تصویری تازهای به خود میگیرند:
- مثلث: مثلثی که قاعدهاش پایین باشد، دارای استحکام و شکلی پایدار است. برعکس، هرگاه بر یکی از رئوس خود بایستد، حالت ناپایدار و تزلزل به خود میگیرد. مثلث، فعالیت، جدال و انقباض را تداعی میکند.
- مربع: به این دلیل که از جهت یک ضلع روی زمین قرار میگیرد، مستحکم و ایستاست. به مربع حالت بیحرکتی، صداقت و صراحت نسبت داده شده است.
- دایره: القای بینتهایی، گرما و محفوظ بودن را دارد. در کل بهخاطر شکل دورانیاش، نوعی تحرک را القا میکند.
حجم
حجم یک عنصر تصویری است که دارای سه بُعد طول، عرض و عمق میباشد. حجم، سطحی است که در فضا حرکت نموده و از جهت سطح خود در عمق گسترش یافته است. یک حجم ممکن است دارای نظم هندسی باشد یا از فرم نامنظم تشکیل شده باشد. حجمها از توسعه و بسط سطوح اصلی مثلث، مربع و دایره تشکیل شدهاند: مکعب، مخروط و کره. حجمهای نامنظم نیز از سطوح نامشخص بوجود آمدهاند، مانند صخره و قطعه سنگ.
شکل وابسته به سطح است و فرم وابسته به حجم. حجم توپر دارای واقعیت بیرونی است و حجم توخالی دارای واقعیت درونی و بیرونی.
بافت
بافت یکی دیگر از عناصر هنرهای تجسمی است که معمولا آن را تنها با حس لامسه در ارتباط میدانند، در حالیکه اهمیت آن بیشتر در ارتباط با نیروی خاص و استعداد اکتسابی قوهٔ بینایی است که در اثر تجربه به دست میآید. اگر این عنصر از طریق هر دو حس یعنی لامسه و بینایی توأماً تجربه و شناخته شود، ابعاد وسیعتری از مفاهیم را قابل درک میکند.
مواد صاف و نرم، زبر و خشن، براق و کدر، مانند چوب، شیشه، پنبه، سنگ، کاغذ و… چیزی که ما از دوران کودکی بوسیلهٔ حس لامسه درک میکنیم، برای ما ایجاد سابقهٔ ذهنی در مورد بافتهای گوناگون میکند، بهطوری که با نگاه به بافت، فوراً زبری و نرمی آن را حس میکنیم. عنصری که بکارگیری آن در یک ترکیببندی میتواند تأثیرات بینظیری بر دید مخاطب داشته باشد.
فضا
فضا مشخصکنندهٔ موقعیت و وضعیت هر پدیدهٔ عینی با سایر پدیدههاست. فضا، وجود هر موجود عینی را در ارتباط با سایر موجودات معین میکند و فضای داخلی، خارجی و میانی را قابل درک میسازد. فضا مفاهیم متعدد دارد: فضای توخالی، فضای آزاد، فضای سبز، فضای زنده یا مرده و…
فضا بهخودیخود قابل درک نیست. با قرار گرفتن حجم سهبعدی در فضا، موقعیت آن حجم در فضا معلوم میشود و «فضا» موجودیت خود را اعلام میکند.
حرکت
هر مادهای در ذات خویش در حرکت و تکاپوست و هر موجودی در طبیعت، از تحرک درونی برخوردار است. حرکت در یک تصویر، ممکن است با نقطه و یا خط ایجاد گردد و به شکلهای مختلفی مطرح شود. شکل حرکت ممکن است بهصورت مارپیچ، مدور، زیگزاگ و راست باشد. جهت حرکت نیز ممکن است بالا، چپ، راست و… باشد.
هر عنصر تصویری یا هر شکلی، ممکن است انرژی حرکت را کم و بیش داشته باشد. مثلاً در شکل مثلث، انرژی حرکت به جانب گوشهها و زوایای آن در جریان است؛ در لوزی، به جانب قطرهای کوچک و بزرگ. هر سطحی با توجه به برتری یک جهت آن، انرژی حرکتی را به جانب همان جهت نشان میدهد.
مفهوم حرکت را به صورتهای دیگری نیز میتوان ادراک نمود، از جمله در اثر تکرار یک عنصر بصری. مثلاً حرکت یک دایره در صفحه، بوسیلهٔ تکرار مداوم که باعث بوجود آمدن نوعی ریتم نیز میگردد.
عنصر بصری حرکت، مانند بُعد سوم و بافت بصری، بیشتر بهصورت کاذب در سطح دوبعدی طراحی یا بوسیلهٔ دوربین ثبت میگردد. در نقاشی، جزییات بسیار ریز روی یک سطح، این توهم را بوجود میآورد که صفحهٔ کاغذ دارای آن بافت است. با استفاده از فن سایهروشن و پرسپکتیو، توهم برجسته بودن تصویر بوجود میآید. اما ایجاد توهم حرکت در یک شکل ثابت و بیحرکت به مراتب دشوارتر است.
بعد از اختراع فن فیلمبرداری، ایجاد توهم حرکت با تصاویر به اوج خود رسید. بهتر است بدانیم که حرکت تصاویر در فیلم نیز واقعی نیست و نوعی خطای باصره است؛ به آن اصطلاحاً «تداوم در رویت» (Persistence of Vision) میگویند. یک رشته تصاویر ثابت (۲۴ فریم در ثانیه) با چنان سرعتی عوض میشوند که قبل از آنکه تأثیر تصویر قبلی از سلسلهٔ اعصاب بینایی محو شود، تصویر دیگر ظاهر میشود.
گاهی در یک کمپوزیسیون یا ترکیببندی، ممکن است بهعلت ریتم (تکرار یک عنصر) یا آهنگ موجود در آن، حالت حرکت را القا کند. تکرار یک عنصر در نقاشی یا عکس، حالت حرکت را در دید انسان القاء میکند. این حس را میتوان با کشیدگی تصویر یا استفاده از سرعت شاتر پایین برای ثبت حرکت در عکاسی نیز القا کرد.
ترکیببندی (کمپوزیسیون)
توجه داشته باشیم که تمامی عناصر یادشده در یک ترکیببندی موفق، حتماً در جای خود و در جهت ایجاد یک حس بصری به کار میروند تا تأثیرگذار باشند. ترکیببندی یا کمپوزیسیون، هنر چیدمان این عناصر در کادر است. انتخاب، آرایش و نسبتدهی بین نقطه، خط، شکل، رنگ و بافت، در نهایت تصویر نهایی را میسازد.
نکات مهمی که میتوان آنها را نکات برجستهٔ دستور زبان بصری نامید، عبارتند از:
- عناصر اولیهٔ بصری: نقطه، خط، شکل، رنگ، جهت و…
- ترکیببندی یا کمپوزیسیون: چیدمان و آرایش عناصر در کادر
- شیوههای ایجاد پیام بصری: شبیهسازی، رمز، انتزاع و…
- فنون یا تکنیکهای بصری: شناخت سبکهای گوناگون
کاربرد عملی سواد بصری
مبانی سواد بصری و ترکیببندی صرفاً یک مبحث آکادمیک نیست؛ در هر روز کاری یک طراح گرافیک، یک طراح بستهبندی یا یک عکاس، این اصول بهصورت عملی به کار میروند. وقتی یک بستهبندی را روی قفسهٔ فروشگاه میبینید و در یک نگاه تصمیم به خرید میگیرید، در واقع ترکیببندی، رنگ، بافت و عناصر بصری آن بستهبندی روی مغز شما اثر گذاشته است. برای درک بهتر اینکه این اصول چگونه در یک بستهبندی مؤثر به کار میروند، مطلب ویژگیهای یک بستهبندی خوب را مطالعه کنید.
درک این مبانی به شما کمک میکند تا نهتنها بهعنوان تولیدکننده، بلکه بهعنوان مخاطب، تصویر را بهتر بخوانید. طبق تعریف دانشکدهٔ هنرهای تجسمی دانشگاه تگزاس، سواد بصری توانایی خواندن، تفسیر و تولید پیامهای بصری است؛ مهارتی که در دنیای پر از تصویر امروز، به اندازهٔ سواد نوشتاری اهمیت دارد.
سؤالات متداول
سؤال ۱: سواد بصری چیست؟
سواد بصری توانایی خواندن، تفسیر و تولید پیامهای بصری است. یعنی توانایی درک معنای پنهان در یک تصویر، ترکیببندی یا طراحی، فراتر از آنچه بهصورت متنی بیان شده است.
سؤال ۲: چرا سواد بصری در دنیای امروز ضروری شده است؟
چون حجم عظیمی از اطلاعات روزانه بهصورت تصویر (عکس، فیلم، اینفوگرافیک، تبلیغات بصری) منتقل میشود. بدون توانایی درک این پیامها، بخش بزرگی از اطلاعات را نمیتوان فهمید.
سؤال ۳: عناصر اولیهٔ بصری کداماند؟
نقطه، خط، شکل (سطح)، حجم، بافت، فضا، حرکت، رنگ، سایهروشن و مقایس. این عناصر مادهٔ خام تمام ارتباطات بصری هستند.
سؤال ۴: تفاوت نقطه و خط در ترکیببندی چیست؟
نقطه عنصری متمرکز، ثابت و تأکیدی است. خط عنصری فعال، متحرک و هدایتکنندهٔ چشم بیننده است. نقطه توجه را متمرکز میکند و خط مسیر حرکت چشم را مشخص میسازد.
سؤال ۵: چه فرقی بین شکل و حجم وجود دارد؟
شکل (سطح) دوبعدی است (طول و عرض) و حاصل حرکت خط بر صفحه است. حجم سهبعدی است (طول، عرض و عمق) و حاصل حرکت سطح در فضا است. شکل وابسته به سطح است و فرم وابسته به حجم.
سؤال ۶: آیا برای داشتن سواد بصری باید هنرمند بود؟
خیر. سواد بصری یک مهارت قابلآموزش است که برای هر کسی ضروری است؛ از طراح گرافیک گرفته تا یک مخاطب عادی که روزانه با صدها پیام بصری مواجه میشود.
سؤال ۷: ترکیببندی (کمپوزیسیون) یعنی چه؟
ترکیببندی هنر چیدمان و آرایش عناصر بصری در یک کادر است. انتخاب، نسبتدهی و جایگذاری نقطه، خط، شکل، رنگ و بافت بهگونهای که پیام موردنقل بهصورت مؤثر به بیننده برسد.
سؤال ۸: تداوم در رویت (Persistence of Vision) چیست؟
خطایی در دستگاه بینایی انسان است که بهواسطهٔ آن، وقتی تصاویر ثابتی با سرعت بالا (۲۴ فریم در ثانیه) پشتسرهم نمایش داده میشوند، مغز آنها را بهعنوان یک حرکت پیوسته درک میکند. این پدیده پایهٔ سینما و انیمیشن است.


