معرفی شابک
شابک (ISBN)، سرنام عبارت شماره استاندارد بینالمللی کتاب ، شمارهٔ استاندارد شناسایی بینالمللی است که به کتابهای منتشرشده منسوب میشود. این استاندارد در سال ۱۹۶۶ در کشور انگلیس توسط صنف کتابداران پایه گذاری شد. این شناسه از سال ۱۹۶۰ تا پایان سال ۲۰۰۷ ده رقمی بوده است و از آغاز این سال برای افزایش دامنهٔ اختصاص شناسه، سیزدهرقمی شدهاست. شابک را در زبانهایی که از خط لاتین استفاده میکنند با سرواژهٔ ISBN نشان میدهند.
گسترش روز افزون انتشار و مبادله کتاب در سطح بينالمللي كشورهاي جهان را بر آن داشت تا براي شناسايي، سفارش، فروش، انبارگرداني، توزيع و اطلاعرساني از يك نظام بينالمللي شمارهگذاري استفاده نمايند كه به نظام شماره استاندارد بينالمللي كتاب” شابک” معروف شد.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي و رشد توليد کتاب و بحثهاي پيوستن به بازارهاي جهاني، مسئولان فرهنگي ايران را بر آن داشت تا به عضويت نظام شابك درآيند. درسال 1372 ايران رسماً به عضويت نظام شابک درآمد و موسسه خانه کتاب نمايندگي اين نظام را بر عهده گرفت.شابك ايران با هدف گسترش استفاده از نظام شابك و بکارگيري آن در مبادلات تجاري كتاب و اطلاعرساني فعاليت ميكند. در حال حاضر بالغ بر 5000 موسسه انتشاراتي عضو نظام ISBN در ايران هستند .
تاریخچه
در سراسر دنيا هر سال انتشار كتاب و ساير نشريات به ميزان قابل توجهي افزايش مييابد و به همين نسبت هم به مراكز فروش و انتشار افزوده ميشود. اين توسعه روزافزون در امر چاپ و انتشار موجب شده است كه در مقابل حجم زياد آن احساس سردرگمي و بلاتكليفي نماييم و مدت زمان بيشتري را صرف پيدا كردن كتاب يا نشريه مورد نظرمان بنماييم.
با توجه به افزايش روزافزون انتشار كتاب و مشكلاتي كه توزيع، سفارش، انبارگرداني و اطلاعرساني كتاب در سطح جهان با آن روبرو شده بود، كمكم ناشران و كتابفروشان برآن شدند راه حلي براي مشكلات بيانديشند.
تا آن زمان ناشران براي كنترل موجودي، تامين سفارش و توزيع، از روشهاي مختلفي از جمله بازيابي عنوان، مولف و ديگر مشخصات كتابشناختي استفاده ميكردند. اما استفاده از مشخصات كتابشناختي هميشه جوابگو نبود، براي سرعت دهي به كارها، صرفهجويي در هزينهها و جلوگيري از مشكلاتي كه در اثر پراكندگي و تنوع منابع چاپ بوجود آمده بود ناشران را بر آن داشت تا از شمارهاي داخلي براي شناسايي آثارشان استفاده كنند، كه بيشتر شمارههاي ثبت كتابها بود. اگر چه اين روش خوبي بود، اما چون اين شمارهگذاريها استفاده داخلي داشتند، با گسترش مبادلات وسيع كتابها در سطح ملي و بينالمللي جوابگوي مشكلات نبود.
بنابراين بررسيهاي، تعدادي از ناشران و توزيعكنندگان كتاب در اروپا، كه از رايانه براي پردازش سفارشها و كنترل موجودي در انبارهاي كتاب استفاده ميكردند، نشان داد كه پيش نياز يك نظام ماشيني كارآمد، وجود شمارهاي يكتا و ساده براي شناسايي اقلام قابل انتشار است. در كشور انگلستان نيز فروشگاههاي كتابفروشي اسميت و پسران كه كتابهايشان را از انبار مركز تهيه ميكرد و همچنين يك مقام مربوط به آموزش و پرورش كه كتابهاي چند صد مدرسه را از انبار مركزي كالا تهيه ميكرد، اقدام به نصب سيستم كامپيوتري كردند. بعد از استفاده از كامپيوتر براي تهيه و كنترل موجودي، لزوم يك سيستم ماشيني موثر و يك شماره واحد و آسان براي كتابهاي منتشر شده بيش از پيش احساس شد.
در سال 1967 در انگلستان ISBN يا شماره استاندارد كتاب توسط اسميت پيشنهاد شد، كه با استفاده از آن، ديگر بكارگيري اطلاعات كتابشناختي از قبيل عنوان، نام نويسنده و ساير مشخصات نشر لازم نبود. در همين زمان امريكاييها هم در اجراي چنين طرحي با كشور انگليس مشاركت و همكاري كردند كه توسط شركت باوكر بسط و توسعه يافت.
مسئله نياز به يك سيستم شمارهگذاري بينالمللي كتاب اولين بار در سومين گردهمايي بينالمللي بازار كتاب و انطباق آن با اصول منطقي تجارت كتاب در نوامبر 1966 كه در برلين برگزار شد، مطرح گرديد. در سال 1968 كميته فني مستندسازي سازمان بينالمللي استاندارد، گروهي را زير نظر موسسه استاندارد انگلستان براي تحقيق درباره امكان بسط نظام انگليسي براي شمارهگذاري در سطح بينالمللي تعيين كرد.
كنفرانسهاي متعدد بين كشورهاي اروپائي و آمريكايي برگزار گرديد كه نتيجه اين كنفرانسها، توصيه نامه شماره 2108 ايزو است كه اصول و روش شمارهگذاري استاندارد بينالمللي كتاب را تعريف ميكند و هدف از آن هماهنگسازي و استاندارد كردن استفاده از شماره براي كتابها در سطح بينالمللي، به طريقي است كه هر شماره استاندارد بينالمللي كتاب، تنها يك عنوان مشخص و يا چاپ مشخص از يك عنوان توسط ناشر خاص را شناسايي ميكند.
براي انجام و پياده كردن اصول شابك يك سازمان بينالمللي در سطح جهان مسئوليت شمارهگذاري را بر عهده گرفت كه مقر آن در برلين – آلمان است و به سازماني جهاني شابك مشهور شد. علاوه بر سازمان جهاني، در هر كشور يك نمايندگي در سطح ملي و در مواردي منطقهاي مسئوليت هدايت گروه را براي شمارهگذاري كتابها بر عهده دارد. در ايران موسسه شابك ايران در سال 1372 مسئوليت شمارهگذاري كتابها در سطح ملي را به عهده گرفت و پس از يك سال كار آزمايشي، رسماً در سال 1373 بكار خود ادامه داد. در حال حاضر بالغ بر 5000 موسسه انتشاراتي عضو نظام هستند و كتابهاي خود را براساس استاندارد شابك شمارهگذاري ميكنند.
شابك در ايران
با گسترش روزافزون نشر كتاب در ايران و استفاده روزافزون از رايانه و سيستمهاي داده پردازي براي كارهاي نشر و اطلاع رساني، كمكم ضرورت وجود شابك در ايران نيز بيش از پيش احساس شد و در نتيجه معاونت امور فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به عنوان متولي كار نشر در انديشه گرفتن نمايندگي از مؤسسه جهاني شابك شد، در سال 1372، ايران به عضويت اين مؤسسه درآمد و شماره گروهي جمهوري اسلامي ايران در نظام شمارهگذاري بينالمللي كتاب عدد 964 و 600 تعيين شد.
آمار خانه كتاب بر اساس تعداد ناشران عضو آن بيش از 5000 ناشر است. همچنين بر اساس همين آمار از كل كتابهاي منتشر شده توسط ناشران تا پايان سال 1384، حدود 96 درصد كتابها داراي شابك هستند. در سال 1375 نيز بر اساس مصوبه هيات وزيران استفاده از شابك از سوي ناشران اجباري شد و ناشر موظف شد كه از ضوابط شابك ايران پيروي كند.
در شابك ايران يك ميليون عنوان كتاب قابل شمارهگذاري است كه در آن ناشران، بر حسب ميزان فعاليت انتشاراتي آنها، به چهار گروه تقسيم ميشوند كه جدول آن به صورت زير است :
بر اساس تعداد كتاب منتشر شده ناشر و زمان صرف شده براي انتشار آنها، ناشر در يكي از اين چهارگروه جاي ميگيرد. فهرستي از شمارهگذاري مورد نياز ناشر در اختيار او قرار ميگيرد و ناشر، خود ميتواند در مجموعه شمارههاي مختص به خود، كتابهايش را شمارهگذاري كند. و در انتخاب ترتيب شمارهگذاري كتابهايش نيز مختار است منوط به آنكه باعث بلا استفاده ماندن شمارههاي مختص به خود نشود.
این کد در ابتدا دارای نه رقم بوده که کتاب فروشیهای انگلیس برای فروش کتاب هایشان و همچنین جلوگیری از گردش اضافه و کنترل راحت تر موجودی، آن را به کار میبردهاند ولی اکنون این کد زیر نظر سازمان بینالمللی استانداردسازی به ده رقم افزایش یافته تا در سطح جهان قابل کاربرد بشود. این استاندارد تحت نام ایزو ۲۱۰۸ در سالهای ۱۹۷۴ (نه رقمی) و ۱۹۹۷ (ده رقمی) و پس از سال ۲۰۰۷ به صورت سیزده رقمی عرضه شدهاست.
روش تعیین شابک
هر ویراست از یک کتاب دارای شماره شابک خاص خود میباشد و این شماره دارای ۱۰ تا ۱۳ رقم است و دارای پنج بخش است:
1. اگر شماره ۱۳ رقمی باشد دارای یک عدد ۹۷۸ یا ۹۷۹ میباشد.
2.هر زبان یا کشور دارای شماره خاص خود است.
برای مثال کد کشور انگلیس صفر یا یک، فرانسه دو، آلمان سه و برای ایران ۹۶۴ میباشد. اگر شابکی این کد را نداشته باشد در جهان رسمی شناخته نمیشود. این کد برای کشورها حداکثر پنج رقم خواهد بود.
1.هر انتشارات دارای شماره خاص خود است.
2.هر کتاب دارای شماره خاص خود است.
3.یک نویسه وارسی که در مبنای یازده خواهد بود و در اصل یک مجموع مقابلهای (Checksum) از تمام شناسهاست. به وسیلهٔ این نویسه میتوان صحت شابک موردنظر را بررسی کرد.
نویسهٔ وارسی با استفاده از روش زیر محاسبه میشود:
1.هر یک از نویسههای شناسهٔ شابک (از چپ به راست) در وزنی که از ۱۰ تا ۲ بترتیب برای هر یک از آنها در نظر گرفته میشود، ضرب میگردد.
2.حاصل نتایج ضربها با هم جمع میشود.
3.نویسهٔ وارسی با استفاده از حاصل نتایج ضرب در مبنای ۱۱ تعیین میشود (یعنی برای مقدار مجموع حاصلضربهای برابر با ۱۰، نویسهٔ X استفاده میشود)
مثلاً برای ISBN 964- 7134- 79-7 :
10×9 + 9×6 + 8×4 + 7×7 + 6×1 + 5×3 + 4×4 + 3×7 + 2×9
= 90 + 54 + 32 + 49 + 6 + 15 + 16 + 21 + 18
= 301
مضرب کامل بعدی ۱۱ حاصل «۱۱×۲۸ = ۳۰۸» است
(۷=۳۰۱-۳۰۸) بنابراین نویسهٔ وارسی برابر ۷ است
فوائد شابک
گرايش عمومي به كتاب از شاخصهاي يك جامعه فرهنگي است، اما عوامل مختلفي دسترسي به كتاب را دشوار ساخته است. اطلاعرساني و توزيع دو عامل مهمي هستند كه ضعف و محدوديتشان آثار قابل ملاحظهاي بر روند توليد كتاب و استقبال از آن ميگذارد. در حال حاضر به علت ضعف امكانات و نارسايي روشها و ابزارها، تبليغ و توزيع كتاب در ايران بسيار ضعيف است؛ ولي با گسترش استفاده از روشها و ابزارهاي جديد اطلاعرساني، تحولي اساسي و گسترده در اين زمينه در حال شكلگيري است.
با اختراع چاپ و رشد روز افزون انتشار كتاب، باعث شد روشهاي سنتي اطلاعرساني آثار منتشر شده جوابگوي حجم توليدات نباشد. با گذشت زمان و استفاده از رايانه و ايجاد بانكهاي اطلاعاتي، كمكم مشكلات روشهاي سنتي برطرف شد و مردم، ناشران و كتابفروشان به شكل مناسبتر و راحتتر با استفاده از مشخصات كتابشناختي مانند عنوان، نويسنده، ناشر به اطلاعات كتابهاي منتشر شده دسترسي پيدا ميكردند ولي با افزايش روزافزون انتشارت در كشورهاي مختلف و توجه به مبادلات آثار فكري در سطح بينالمللي به كارگيري مشخصات كتابشناختي براي اطلاعرساني به تنهايي جوابگوي نيازهاي استفاده كنندگان نبود.
در مبادلات و تجارت كتاب نيز اگر برگههاي فروش و فهرستهاي قيمت براساس عنوان باشد، عملا از درجه اعتبار ساقط است و درستي آنها منوط به پيوست نمونهاي از هر كتاب به برگه فروش يا فهرست قيمت است، زيرا عنوانهاي واحد حتي توسط ناشري واحد با كيفيات و مشخصات مختلف و در نتيجه بهاي متفاوت منتشر ميشوند. بطور مثال: ذكر عنوان ديوان حافظ ميتواند ارجاع به چندين كتاب مختلف با محتواي ثابت و كيفيت و بهاي متفاوت باشد. اين محدوديت سبب ميشود كه راههاي خريد كتاب براي كتاب دوستان، بيشتر به مراجعه شخصي آنها به كتابفروشيها محدود ميشود.
با گسترش نمايشگاههاي كتاب در سطح ملي و بينالمللي و استفاده از اينترنت در آنها با توجه به حجم مبادلات و فروش بالاي كتاب، اغلب ترجيح داده ميشود از روشهاي شمارهگذاري براي كتابها استفاده شود. اما از آنجا كه اينگونه شمارهگذاريها معمولاً به منابع اطلاعات دقيقي اشاره نميكنند، احتمال اشتباه در كليه مراحل اختصاص شمارهها، ثبت و فهرستبرداري و حتي الصاق برچسبها بر روي كتاب وجود دارد. نكته ديگر آنكه اين نوع شمارهگذاري كالا، راهحلي موقت است و هزينه سرباري است كه هر نوبت بايد تكرار شود.
در همه موارد مذكورچاره كار بسيار روشن است، كتاب پس از آنكه داراي شناسنامهاي كامل شد بايد شماره شناسنامهاي واحد نيز داشته باشد. در اين صورت، ذكر همان شماره به تنهايي و بدون ذكر مشخصات ديگر كتاب – حتي عنوان آن- دلالت بر كتاب معيني خواهد داشت. زماني كه سخن از بانكهاي اطلاعاتي چه در سطح ملي و چه در سطح بينالمللي به ميان ميرود، وجود يك شماره شناسايي واحد، ركني اساسي در ساختار بانك محسوب ميشود كه به كمك آن، جستجوي هر كتاب، حتي بدون آشنايي با زبان كتاب، به درستي صورت ميگيرد.
در اينجا بطور خلاصه كاربرد شابك در بازار نشر و كتابخانهها بيان ميشود:
.بازار نشر
سفارش، توزيع و فروش
انبارگرداني
كنترل موجودي ناشران و كتابفروشان
كنترل محاسبات
سفارش از راه دور
. كتابخانهها
سفارش و فراهمآوري كتابخانه
سيستم گردش امانت كتابخانه
جستجو در پايگاههاي اطلاعاتي
فهرستبرداري برخط (Online)فهرستهاي ماشيني و فهرستهاي مشترك
امانت بين كتابخانهاي
استفاده در سيستمهاي قابل خواندن بوسيله ماشين
رمزینه ( بارکد )
با مطرح شدن بازارهاي جهاني براي کتاب و عرضه آن در کنار ساير محصولات، همچنين قابليتهاي استفاده از رمزينه باعث شد تا قراردادي بين سازمان جهاني شابک و سازمان بينالمللي EAN منعقد شود و پيششماره مختص دنياي کتاب اختصاص يابد تا امکان تبديل شابکهاي کتاب به رمزينه امکانپذير گردد. در حال حاضر اکثر ناشران بزرگ دنيا از رمزينه براي کتابهاي خود استفاده مينمايند. در ادامه به كليات رمزينه و فوايد و كاربردهاي آن اشاره ميشود.
رمزينهها اطلاعات را با تركيب خطوط و فواصل در پهناي متفاوت ارايه ميكنند (رمزينهها با استفاده از رقم كنترل اشتباهات نورخواني را كنترل ميكنند و آن را تا حدود يك در چند ميليون كاهش ميدهند) . اين بدان معني است كه اطلاعات فقط به طور افقي در امتداد خطوط و فواصل ارايه ميشود. ارتفاع داراي اطلاعات معني داري در رمزينهها نيست. ظرفيت ذخيره، تعداد اطلاعات كه توسط يك رمزينه ميتواند منتقل شود، حداكثر به چندين کارکتر ده تايي محدود ميشود.
كساني كه اين روزها به خريد ميرود، به خواندن رمزينه اقلام خريداري شده خود در هنگام تحويل، نگاه ميكند. اما تعداد بسيار كمي از نحوه كار آن اطلاع دارند، و به همين علت است كه مشتريان به طور انفرادي يا گروهي تعجب ميكنند و سئوالاتي را درباره رمزينهخوانها مطرح مينمايند.
رمزينه بيشتر به منظور شناسايي خودكار به كار برده ميشوند و در طيف وسيعي از كاربردها ديده ميشود، از صندوق پول در فروشگاههاي زنجيرهاي و عمومي گرفته تا مديريت توليد در كارخانهها، كنترل محصول و كنترل موجودي در امور پشتيباني را شامل ميشوند.
ارزيابيهاي گسترده نشان ميدهد با استفاده از رمزينه، قيمتهاي درستتري نسبت به سيستمهاي سنتني به حساب مشتريان گذاشته ميشود و ميزان اشتباه معمولا كمتر از يك درصد است.
در يك دوره چهار هفتهاي، 19447 محصول براي درستي قيمت در 78 فروشگاه بزرگ منطقه ملبورن، از طريق 39 دستگاه رمزينهخوان بررسي گرديد. ارزيابي ثابت كرد كه استفاده از رمزينه و رايانه هنگام فروش نسبت به محاسبه دستي، دقيقتر است. موسسه فروشگاههاي بزرگ نسبت به طرز تلقي مشتري، آمارگيري انجام داد و 82 درصد از پاسخ دهندگان از كاربرد رمزينه در فروشگاههاي بزرگ «راضي» و يا «خيلي راضي» و فقط 8 درصد «ناراضي» بودند.
دلايل ميزان بالاي رضايت شامل سرعت در محاسبه قيمت و اطلاعات مبسوط روي رسيد مشتري است. رسيدهاي مشتري قيمت تمام شده و قيمتهاي پرداختي را در بر ميگيرد. بر خلاف رسيدهاي تحويلي به مشتري در فروشگاههايي كه به طور دستي كار ميكنند و تنها ارقام را فهرست ميكنند.
با جهاني شدن بازار مصرف كالا توليدكنندگان با استفاده از نشانه رمزينه محصولات خود را شمارهگذاري كرده و عرضه مينمايند. اين مسئله به نظاممند شدن عوامل موجود در مسير عرضه كالا و نيز هويتدار شدن محصولات در بازارهاي جهاني كمك ميکند، به گونهاي كه با تكيه بر آن هماكنون اغلب انبارها و فروشگاهها، مجهز به دستگاههاي كامپيوتري با بهرهجويي از مكانيسم انتقال اطلاعات توسط دستگاه رمزينه خوان گشته و از تسهيلات فوقالعاده آن بهره ميگيرند.
در نظام شمارهگذاري بينالمللي (EAN)كالاهاي مصرفي قابل عرضه در فروشگاهها با يك شماره مشخص شده كه اين شمارهها در سطح جهاني منحصراً معرف يك كالا هستند كه صندوقهاي فروشگاه با خواندن اين شماره ميتوانند كليه اطلاعات مربوط به كالا را شامل: قيمت، تاريخ توليد و … را از بانك اطلاعاتي كامپيوتري دريافت كنند.
فوايد استفاده از رمزينه براي توليد كنندگان، توزيع كنندگان، فروشندگان عمده و جزء:
استخراج سريع و دقيق اطلاعات
امكان تهيه اطلاعات دقيق و به موقع براي مديريت
پاسخگويي بهتر به طرفهاي تجاري و مشتريان
قابليت خودكار كردن انبارداري
كنترل بيشتر بر روي توزيع و ذخيره سازي
اشتباهات كمتر در شناسايي كالاها
بهبود ارتباطات بين شركتها در مسير عرضه كالا
يكساني استاندارد براي استفاده تمام طرفهاي تجاري و در نتيجه كاهش كشمكشها
عرضه محصول در کنار ساير کالاها
اطلاعیه خانه کتاب
” قابل توجه ناشران سراسر كشورساختار شابك از 10 به 13رقم تغيير خواهد يافت.”
سازمان جهانی شابک اعلام کرده است ازابتداي سال 2007ميلادي، ساختار شابک از10 رقم به 13 رقم تغییر خواهد كرد.
با توجه به افزایش روزافزون انتشار آثار الكترونيك و تغييرات در صنعت نشر جهان، ظرفيت شمارهگذاري نظام شابك بسيار زودتر از پيشبينيهاي اوليه آن- كه در هنگام طراحي نظام شابك بر اساس كتابهاي چاپي در سال 1960 انجام شده بود- به اتمام ميرسيد؛ در نتيجه سازمان جهانی شابک را بر آن داشت تا به فکر افزایش ظرفیت شمارهگذاري نظام شابك بیفتد.
بررسيهاي صورت گرفته توسط اين سازمان و سازمان جهانی استاندارد (ISO) به تغییر ساختار شابك بر اساس ساختار EAN-13 منجر شد، بطوری که اين تغيير علاوه بر افزايش ظرفيت شمارهگذاري نظام شابك، به سازگاری بیشتر آن با نظام شمارهگذاری کالا و خدمات (EAN) منجر ميشود.
به منظور هماهنگي با استاندار جدید شابك، ناشران موظفند از ابتداي سال2007ميلادي از شابكهاي 13 رقمي براي شمارهگذاري آثار خود استفاده كنند و از اين تاريخ شابكهاي 10 رقمي اعتباري نخواهد داشت. براي عملياتي شدن اين تغييرات لازم است، در نرمافزارهاي مربوط به مراكز نشر، پخش، فروش كتاب، فروشگاههاي الكترونيكي، كتابخانهها و تمام مراكزي كه اطلاعات كتابها را نگهداري و مورد بهرهبرداري قرار ميدهند پيشبينيهاي لازم انديشيده و تغييراتي ايجاد شود، تا علاوه بر امكان ورود شابك جديد، تبديل شابك 10 به سيزده رقمي و بالعكس نيز فراهم شود.
