تاریخچه پیدایش و سیر تکامل مرکب چاپ
مرکب چاپ، مادهای ساده به نظر میرسد، اما پشت آن هزاران سال سیر تکامل، آزمایش و نوآوری پنهان است. از دوده چراغ در چین تا مرکبهای UV امروزی، تاریخچه پیدایش مرکب چاپ یکی از جذابترین فصلهای صنعت چاپ را تشکیل میدهد. درک این تاریخچه، به ما کمک میکند تا اهمیت مرکب را فراتر از یک «رنگ» ساده ببینیم و بفهمیم چرا انتخاب مرکب مناسب، یکی از ارکان اصلی کیفیت چاپ است.
مرکب چاپ چیست؟
تعریف و ساختار مرکب
مرکب چاپ، مخلوط پراکندهای از رنگدانهها در داخل یک سیال حامل یا محلولی از یک جوهر در آن است که محصول نهایی، سیالی، خمیری یا پودری است که باید روی سطحی قرار گرفته و خشک شود. مرکبهای تحریر، علامتگذاری، نقشهکشی و چاپ، به روشهای گوناگونی روی کاغذ، فلز، پلاستیک، چوب، شیشه، پارچه یا مواد دیگر انتقال مییابند. وظیفه اصلی مرکبها، انتقال اطلاعات یا مطالب، تزئین و زیباسازی و حتی محافظت از سطح چاپشده است.
انواع مرکب بر اساس ترکیب و بافت
مرکب چاپ را میتوان بر اساس ترکیب و بافت، کاربرد و همچنین نوع روش خشکشدن تقسیمبندی کرد. از نظر ترکیب و بافت، مرکبها به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند:
- مرکب روغنی یا خمیری: پرکاربردترین نوع در چاپ افست و گلاسه
- مرکب حلال: مناسب برای چاپ روی سطوح غیرجاذب مانند فلز و پلاستیک
- مرکب مایع (مرکب اتیلنی): کاربرد در چاپهای سرعتی و روزنامهای
- مرکبهای مخصوص: شامل مرکبهای UV، مرکبهای محیطزیستی و مرکبهای حرارتی
کاربردهای این مرکبها در روشهای مختلف چاپ از قبیل چاپ برجسته، چاپ افست لیتوگرافی، فلکسوگرافیک، چاپ گراور، چاپ سیلکاسکرین، چاپ استنسیلی، تکثیر، چاپ الکترواستاتیک و چاپ با مرکب پاش (Jet Printing) دیده میشود.
روشهای خشکشدن مرکب چاپ
روشهای سنتی خشکشدن
روشهای مختلف خشکشدن مرکب شامل خشکشدن با اکسیداسیون، تبخیر، نفوذ، رسوبدهی، پلیمریزاسیون، خشکشدگی شیمیایی، ژلاتینیشدن و خشکشدن سرد است. هر یک از این روشها برای نوع خاصی از مرکب و ماده چاپشده مناسب است. انتخاب روش صحیح خشکشدن، مستقیماً بر سرعت تولید، کیفیت نهایی و هزینه چاپ تأثیر میگذارد. برای آشنایی دقیقتر با انواع تجهیزات خشککن، آشنایی با انواع خشککنها در چاپ را مطالعه کنید.
خشکشدن با پرتو فرابنفش (UV)
خشکشدن با پرتوهای فرابنفش (UV) مبتنی بر پلیمریزاسیون نوری مونومرها بهصورت لحظهای و آنی توسط منبع پرانرژی است. در صورتی که مرکب با استفاده از پرتوهای UV خشک شود، علاوه بر کاهش آلودگی نسبت به روشهای متداول، مصرف انرژی تا ۲۰ درصد کل انرژی لازم برای اجرای روش خشککردن با اجاقهای حرارتی کاهش مییابد. این فناوری امروزه در چاپ افست، فلکسو و سیلکاسکرین بهطور گسترده استفاده میشود. برای بررسی جامعتر این موضوع، افست UV ماشینها، مرکبها و خشککنها را بخوانید.
تاریخچه پیدایش مرکب چاپ
مرکبهای اولیه در چین و فنیقیه
برای درک اهمیت صنعت چاپ، باید به تاریخچه پیدایش مرکب رجوع کرد. در حال حاضر صنعت چاپ به یکی از نیازهای اساسی زندگی مردم در جهان تبدیل شده و با زندگی آنها آمیخته شده است. اکثر ما امروزه در خانهها و محل کارمان از دستگاههای پرینتر، فکس و… بهره میگیریم که اساس کاری و ماده اصلی همه این دستگاهها بر اساس جوهر و مرکب است.
مرکبهای آبی سیصد سال پیش از میلاد مسیح در چین پدید آمدند. این مرکبها از دوده چراغ بهجای رنگدانه، چسب حیوانی یا صمغ گیاهی بهجای بست، و آب بهجای حلال تشکیل میشدند. فنیقیها نیز با استفاده از ماده رنگی گونههایی از نرمتنان، به ارغوانی صور دست یافتند که رنگ بسیار کمیاب و گرانبهایی بود و کاربرد اختصاصی شاهانه داشت. مرکبهای آبی معمولاً در نگارش دستنوشتهها و تهیه چاپ نقشهای چوبی مورد استفاده قرار میگرفتند.
گوتنبرگ و اختراع مرکب چاپ مدرن
گوتنبرگ مرکبهای آبی را برای چاپ نامناسب میدانست، زیرا بهخوبی بر حروف فلزی نمینشستند. بدینخاطر، جهان تاریخچه شروع استفاده از مرکب چاپ را در زمان گوتنبرگ میداند. او تلاش میکرد برای ماشین چاپ، مرکب مناسبی درست کند. این مرکب ترکیبی از مواد طبیعی تخم کتان، رزین، دوده و صابون بود که بهصورت جوشیده از آن استفاده میشد.
در حالی که دیگر چاپگران همدوره گوتنبرگ از دوده زغال بهجای رنگدانه استفاده میکردند که در طی گذشت زمان به رنگ قهوهای درمیآمدند، مرکبهای گوتنبرگ پس از گذشت پانصد سال هنوز ظاهر متالیک سیاهرنگ غنی خود را حفظ کردهاند. برای آشنایی بیشتر با زندگی و اختراعات او، زندگینامه یوهانس گوتنبرگ را بخوانید.
ترکیبات اصلی مرکب چاپ
مرکبها یک ترکیب شیمیایی هستند که بسته به فرآیند چاپ، دارای خواص سیالی متفاوتی هستند و میتوانند بهصورت مایع یا جامد و پودر باشند. این خاصیت سیالی، بستگی به نوع و مواد تشکیلدهنده مرکبها دارد که از چهار ماده اصلی تشکیل شدهاند:
پیگمنت (رنگدانه)
پیگمنت از مواد اصلی در تعیین رنگ مرکبها است. این دانههای رنگی با ترکیب با رزین و حلال، بهصورت مایع بر روی سطح حرکت میکنند. رنگدانههای ساختهشده از ترکیبات آلی، بر اثر حرارت و فشار، ساختار شیمیایی مناسب خود را از دست میدهند و باید شرایط محیطی مناسبی را برای آنها فراهم کرد.
رزین
رزین ماده شیمیایی است که با ترکیب پیگمنت، باعث حرکت روان آن روی سطح و نیز چسبیدن آن به سطح چاپ میشود. رزین نقش «چسب» را در مرکب ایفا میکند و بدون آن، رنگدانه به سطح چاپشده نمیچسبد.
حلال
حلالها در مرکب مایع، مادهای همانند آب، روغنها، الکل و… هستند که ترکیب رزین و پیگمنت درون آن حل میشود و باعث رقیقشدن مرکب میشوند تا بتوانند به سطح چاپشونده انتقال پیدا کنند.
مواد افزودنی
مواد افزودنی، موادی همچون ضدکفها، پرکنندهها، آنتیاکسیدانها و تنظیمکنندههای ویسکوزیته هستند که هر کدام یک ویژگی خاصی را برای استفاده در مقاصد مختلف در چاپ اضافه میکنند.
جمعبندی
تاریخچه پیدایش و سیر تکامل مرکب چاپ، سیری است از دوده چراغ در چین، ارغوانی فنیقیها، مرکب روغنی گوتنبرگ تا مرکبهای UV و محیط زیستی امروزی. هر مرحله از این سیر، پاسخی به نیازهای جدید چاپ و ماده چاپشونده بوده است. درک ترکیبات و روشهای خشکشدن مرکب، به چاپگران و طراحان کمک میکند تا برای هر پروژه، مرکب مناسبتری انتخاب کنند و کیفیت نهایی چاپ را تضمین کنند.
سؤالات پرتکرار
مرکب چاپ از چه موادی تشکیل شده است؟
مرکب چاپ از چهار ماده اصلی تشکیل شده است: پیگمنت (رنگدانه)، رزین، حلال و مواد افزودنی.
اولین مرکب چاپ کجا پدید آمد؟
مرکبهای اولیه حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در چین با استفاده از دوده چراغ، چسب حیوانی و آب پدید آمدند.
چرا گوتنبرگ مرکبهای آبی را برای چاپ نامناسب میدانست؟
مرکبهای آبی بر اساس آب بودند و بهخوبی بر حروف فلزی نمینشستند. گوتنبرگ مرکب روغنی مخصوصی ساخت که به حروف فلزی میچسبید.
مزیت مرکب UV نسبت به مرکبهای معمولی چیست؟
مرکب UV با پرتو فرابنفش آنی خشک میشود، آلودگی کمتری ایجاد میکند و مصرف انرژی را تا ۲۰ درصد کاهش میدهد.
نقش رزین در مرکب چاپ چیست؟
رزین باعث چسبیدن پیگمنت به سطح چاپشده و حرکت روان مرکب روی سطح میشود.



یک پاسخ