پديده گرم شدن كره زمين و گسترش حفره ايجاد شده در لايه اوزون در نواحي قطبي سبب افزايش حساسيت نسبت به حفظ محيط زيست در بسياري از جوامع شده است. به گونه اي كه امروزه كشورهاي عضو اتحاديه اروپا به همراه بسياري از تشكلهاي اقتصادي به عنوان پيشگامان حركتي پيشگيرانه به تصويب قوانين و استانداردهايي براي حفظ محيط زيست روي آوردهاند. اين استانداردها تاثير بسزايي بر صنعت چاپ به عنوان يكي از بزرگترين مصرف كنندههاي محصولات به دست آمده از طبيعت و مواد شيميايي كه سهم عمدهاي در فرستادن گازهاي سمي و ذرات گردوغبار و ايجاد سروصدا دارد، گذاشته است. در ادامه به چالشهاي پيش روي اين صنعت در اجراي قوانين و به دست آوردن استانداردهاي آن ميپردازيم
مواد مصرفي و ايجاد آلودگي
امروزه محصولات چاپي يكبار مصرف از جمله كاغذ و بسته بنديها به عنوان منبع اصلي ضايعات بر جاي مانده از صنعت چاپ در طبيعت محسوب ميشوند. عليرغم گسترش چشمگير رسانههاي الكترونيك در جهان و استفاده از مواد ديگري به جاي كاغذ در چاپ بستهبنديها، به علت نقش عمده اي كه كاغذ در صنعت چاپ دنيا ايفا ميكند همچنان مصرف آن در هر سال رو به افزايش است. به همين دليل فشار زيادي بر اين صنعت براي استفاده از روشهاي جديد در توليد به منظور كاهش باطله وجود دارد. از جمله اين روشها ميتوان به فنآوريهاي جديد ارائه شده توسط سازندگان ماشينآلات چاپ به منظور مشاركت در كاستن از ميزان مواد مصرفي اشاره كرد.
در سال 1999 بررسي اطلاعات به دست آمده از دادههاي موجود درباره ميزان توليد گازهاي سمي توسط صنعت چاپ در آلمان و انتشار اين مطلب توسط اوكوپول (OKOPOL)كه صنعت چاپ آلمان با توليد ساليانه 70000 تن گاز سمي و ارسال آن به طبيعت در ميان آلودهكنندهترين صنايع اين كشور قرار گرفته است، بسياري از دستاندركاران عرصه چاپ و توليد مركب و مواد مصرفي و مواد شيميايي را به فكر يافتن راه حلي اساسي و پايدار براي حل اين موضوع انداخت. البته در اين اطلاعيه علاوه بر گازهاي سمي (VOC)موارد ديگري از قبيل آلودگي صوتي ناشي از چرخش موتورها و چرخ دندهها و حركت بخشهاي متحرك در ماشينهاي چاپ، بخار مركب، گردوغبار توليد شده حاصل از كاغذ و پودرها و گاز اوزون نيز به عنوان منابع آلودگي مد نظر قرار گرفتند.
جايگزين مواد آلاينده
به منظور كاهش آلودگيهاي ناشي از مواد مصرفي در حوزههاي مختلف صنعت چاپ، مواد جايگزيني در رشتههاي پيش از چاپ، چاپ و پس از چاپ جستوجو ميشود.
پيش از چاپ
با ورود صنعت چاپ به دنياي ديجيتال و استفاده از روش تصويربرداري مستقيم بسياري از كارهاي انجام شده پيش از چاپ افست، گود، فلكسو و غيره و مواد توليد شده ناشي از آنها از جمله فرآيند كپيكردن كه موجب توليد گاز اوزون ميشود و توليد فيلم و ساخت پليت كه مقادير زيادي رسوبات جيوه از خود بر جاي ميگذارد، اموري غير ضروري به نظر ميرسند.
چاپ افست
توليد گازهاي سمي در اثر تبخير الكل ايزوپروپيل موجود در محلول به كار رفته در منبع نوردستگاههاي افست خشك از جمله مسائلي است كه همواره مورد توجه بوده است. از جمله راهكارهاي پيشنهادي براي حل اين معزل ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
– كاهش ميزان الكل بهكار رفته
- استفاده از دستگاههاي چاپ هيبريد- كه در آنها از مواد ديگري به عنوان جايگزيني براي الكل استفاده شده است
– به كارگيري ماشين آلات افست خشك كه به طور كلي هيچ حلالي ندارند
– جايگزين ساختن اين گازها در واحدهاي تميز كننده غلتكها و نوردهاي دستگاه با روغنهاي گياهي و معدني با نقطه جوش بالا كه پس از فيلتر شدن دوباره قابل استفاده هستند
– به كارگيري مركبهاي جامد (البته ماده به كار رفته در دستگاههاي چاپ هيبريدي نيز خود بعد از چندين بار چرخش و بازيافت سرانجام به صورت مادهاي بسيار خطرناك براي محيط زيست دفع و وارد طبيعت ميشود.)
استفاده از ماشين آلات چاپ افست خشك علاوه بر كاستن از ميزان گازهاي سمي از توليد بخار مركب در فضاي چاپخانه نيز جلوگيري به عمل ميآورد. همچنين اين ماشينها براي چاپ با كيفيت بالا تنها به مقدار كمي پودر نياز دارند كه اين مقدار اندك نيز به همراه گردوغبار كاغذ توسط سيستمهاي تميز كننده هوا نظير ACSقابل جمعآوري هستند. از آنجايي كه تاباندن اشعه ماوراي بنفش برروي پوششها و مركبهاي مايع به منظور خشك كردن آنها سبب توليد گاز اوزون ميشود، به كارگيري مركبهاي جامد علاوه بر حذف گاز اوزون از هزينههاي گزاف تحميلي براي خشك كردن مركبهاي UVميكاهد.
چاپ گود
كاهش قابل توجه ميزان مايع تولون توليد شده در چاپ گود به علت استفاده از مركبهاي حاوي مقادير بسيار كمتري از اين مايع و به كارگيري فنآوريهاي جديد در فشردهسازي و بازيابي گرما از هواي گرم خشككنها باعث شده تا اين مواد ديگر به عنوان تهديدي براي محيط زيست و سلامت بشر به حساب نيايند. همچنين امروزه پوششهاي سرطانزاي نيتروبنزن دار جاي خود را به حلالهاي بي ضرر دو عنصري مانند آنچه در چاپ فلكسو به كار ميروند دادهاند و مركبهاي آبپايه به دليل هزينههاي سنگيني كه براي خشك شدن تحميل ميكنند به ندرت مورد استفاده قرار ميگيرند.
چاپ فلكسو (برجسته)
در گذشته سوختن حلالهاي به كار رفته در مركبهاي چاپ فلكسو در خروجي هواكش ماشينها و بازيافت آنها سبب توليد مقادير زيادي گازهاي سمي الكلي و بودار ميشد. به همين خاطر امروزه بيشتر از مركبهاي UVبراي چاپ بر روي فيلم و از مركبهاي آب پايه براي چاپ بر روي ورقها و صفحات مواج استفاده ميشود.
چاپ سيلك اسكرين
مركبهاي به كار رفته در چاپ سيلك اسكرين از تنوع بسياري برخوردارند. در اين دستگاهها بسته به سطح چاپي، ميتوان از مركبهاي نامرغوب كه مقادير زيادي VOCتوليد ميكنند تا مركبهاي آب پايه و UVكه هيچ گونه ضرري براي طبيعت از نظر توليد گازهاي سمي ندارند، استفاده كرد. لازم به ذكر است كه در ماشين آلات سيلك اسكرين، شابلونسازي به مراتب ضايعات بيشتري نسبت به تميز كردن واحدهاي مركب به دنبال خواهد داشت.
چاپ ديجيتال
روش الكتروفتوگرافيك (نظير آنچه در ماشينهاي كپي و پرينترهاي ليزري به كار گرفته ميشود) داراي مشكلاتي است كه آن را در زمره روشهاي ناسازگار با محيط زيست قرار ميدهد. از جمله اين موارد ميتوان به توليد ذرات ريز جامد در هنگام استفاده از تونرهاي خشك و وارد شدن مواد بسيار خطرناكي مانند بنزن و تركيبات نيتروژن دار و فلزات سنگين به طبيعت در اثر استفاده از تونرهاي نامرغوب و غير استاندارد اشاره كرد. اين در حالي است كه حتي استفاده از مركبهاي UVو جوهرافشان (Ink Jet)نيز به دليل اين كه در توليد آنها حلالهاي خطرناكي مانند اتيل استات و بوتيل استات به كار رفتهاند نميتواند به طور كامل از توليد گازهاي سمي و مواد ياد شده جلوگيري به عمل آورد. به نظر ميرسد كه تنها راه موثر براي حذف اين مواد خطرناك در هنگام چاپ به روش جوهر افشان استفاده از مركبهاي آب پايه باشد.
عمليات تكميلي ناپيوسته
در راستاي حركت صورت گرفته در استفاده از تكنولوژيهاي جديد و دوستدار طبيعت، امروزه شاهد تقاضاي روزافزون براي استفاده از لمينيتهاي مرطوب، حرارتي (Thermal)و گرانولي به جاي انواع خشك آن و توليد مركبهاي آب پايه، UVو فيلمهاي لمينيت در مراحل تكميلي هستيم. به علاوه به عنوان استانداردي براي اين حلقه از زنجيره چاپ ميزان 5 تن VOCدر سال به عنوان آستانه آلوده كنندگي اين بخش تعيين شده است.
قوانين و استانداردهاي كلي وضع شده در راستاي حفاظت از محيط زيست
امروزه با افزايش آگاهي مردم نسبت به عواقب جبران ناپذير ناشي از تخريب محيط زيست توسط بشر، تمايل بازار براي خريد محصولات سبز و دوستدار طبيعت روز به روز در حال افزايش است. به گونهاي كه صنعتگران مختلف ابداع و بهكارگيري روشهاي نوين در توليد را به منظور كاستن از ميزان آلايندگي برگ برنده خود در جذب بازار ميدانند. در اين ميان فعالان عرصه چاپ و بستهبندي نيز با تلاش براي دريافت گواهينامههاي زيست محيطي مختلف و به كارگيري متخصصان در بخش مديريت محيط زيست وارد رقابت فشردهاي با يكديگر شدند. از جمله اين گواهينامهها ميتوان به سري گواهينامههاي 14000 ISO(كه استفاده از سيستم مديريت محيط زيست را توسط شركت دارنده آن تضمين ميكند)، گواهينامه EMAS(كه در قبال سياستهاي اتخاذ شده زيستمحيطي توسط كمپانيها به آنها اهدا ميشود) و گواهينامههاي PEFCو FSC(براي حفاظت از جنگلها) اشاره كرد.
بر اساس تعهدات بينالمللي موجود كه به امضاي بسياري از كشورها رسيده است قوانين وضع شده توسط موسسه OECDكه30 كشور بزرگ صنعتي جهان در آن عضويت دارند براي تمامي كشورها لازم الاجرا هستند. علاوه بر قوانين بينالمللي موجود ،اتحاديه اروپا نيز در راستاي فعاليتهاي زيست محيطي خود با هدف برانگيختن توجه و احساس مسئوليت بيشتر در ميان كشورهاي عضو اين اتحاديه در برابر مسائلي از قبيل آلودگي آب و خاك و هوا، اقدام به وضع قوانين و استانداردهاي جداگانهاي در حوزه چاپ كرده است. (از جمله تعيين سقفي براي ميزان آلايندگي اين صنعت و ملزم نمودن فعالان عرصه چاپ به آشنايي با چگونگي استفاده از مواد شيميايي خطرناك.) همچنين كشورهايي نظير آمريكا، دانمارك، سوئد و سوئيس به علت فرهنگ و شيوه متفاوت زندگي در آنجا علاوه بر پايبندي به قوانين بينالمللي اقدام به وضع قوانين سختگيرانه ديگري كردهاند. به عنوان مثال در كشور سوئيس چاپخانههاي استفاده كننده از مواد پاك كننده الكلداركه با مصرف اين مواد مقادير فراواني گاز سمي را روانه طبيعت ميكنند ملزم به پرداخت مالياتهاي بسيار سنگين ميشوند. همچنين در كشورهاي دانمارك و سوئد به علت ممنوعيت استفاده از تركيبات CFCبه عنوان خنك كننده منابع نور ماشينآلات چاپ، استفاده از دستگاههاي چاپ بدون آب رواج بسياري دارد.
با توجه به اين كه سرپيچي از قوانين زيست محيطي مصوب در كشورهاي اروپايي از سوي فعالان عرصه چاپ در ردههاي مختلف كاري (از كارگران ساده چاپخانهها تا سطوح مديريتي و افرادي كه به طور غير مستقيم در اين عرصه در حال فعاليت هستند) جرم شناخته شده و ميتواند عواقب سنگيني را براي اشخاص و ارگانها در پي داشته باشد، راهاندازي بخش جديدي در مديريت شركتها تحت عنوان مديريت محيط زيست به منظور جلوگيري از ضرر و زيانهاي احتمالي امري ضروري به شمار ميرود. اين بخش علاوه بر زير نظر قرار دادن شركت از نظر ميزان آلايندگي، وظيفه همسوسازي فعاليتها با آخرين دستاوردها و قوانين مصوب و آموزش كارمندان را بر عهده دارد. همچنين داشتن بيمه مسئوليت در برابر خسارت احتمالي وارد شده به طبيعت براي ادامه فعاليت چاپخانهها الزامي است.
تاثير قوانين وضع شده بر صنعت چاپ
در اروپا با ابلاغ دستورالعمل IPPCبه كشورهاي عضو اتحاديه اروپا از سوي اين اتحاديه كه منجر به هماهنگ شدن اين كشورها در اجراي قوانين مبارزه با آلودگي محيط زيست شد، تغييراتي در استانداردهاي موجود براي حلقههاي مختلف موجود در زنجيره چاپ به وجود آمد و چاپخانههاي قديمي ملزم به تطبيق خود با اين استانداردهاي جديد تا پائيز سال 2007 شدند. ضمن اين كه محدوديتهايي در ميزان مصرف حلالهاي توليدكننده VOCدر هر ساعت از فعاليت چاپخانه به و جود آمد. لازم به ذكر است كه اين سقفهاي تعيين شده براي مواد مختلف هر ساله مورد تجديدنظر و به روزرساني قرار ميگيرند.
براي دست يابي سريع تر به صنعت چاپي سبز علاوه بر وضع مقررات و دستوالعملهايي نظير IPPC، اقدامات ديگري در زمينه بهكارگيري تكنولوژيهاي مدرن با ميزان آلايندگي كمتر و يافتن راهكارهايي براي مواجهه با پسماندهاي سمي و خطرناك برجاي مانده از چاپ در طبيعت صورت گرفته است. تاسيس موسسه مطالعات تكنولوژيك در اسپانيا يكي از اين اقدامات به شمار ميرود. اين موسسه با همكاري متخصصان صنعت چاپ از شركتهاي مختلف از جمله كمپاني KBAآلمان اقدام به معرفي بهترين تكنيكهاي موجود كه براي محيط زيست كمترين آسيب را در پي خواهند داشت به چاپخانهداران ميكنند و آنها نيز موظف به استفاده از اين روشها در كار خود ميباشند.
در صنعت چاپ و بستهبندي بر خلاف مواد پارچهاي و غير پارچهاي مورد استفاده براي تميز كردن و مخازن قابل شستشو و پرشدن، باطلههاي كاغذ و ضايعات مربوط به بسته بندي تنها قابل بازيافت شدن هستند و بسياري از مواد و تركيبات مصنوعي نيز بايد سوزانده شوند. به همين منظور دستاندركاران عرصه چاپ و بستهبندي از سال 1998 تلاش گستردهاي را براي اجراي تعهدات خود در استفاده از مواد اوليه كمتر در توليد محصولات قابل بازيافت و سوزاندن، براي حفاظت از منابع طبيعي آغاز نموده اند.
از سال 2007 نيز علاوه بر تاكيد بسيار بر لزوم آگاهي از دستورالعملهاي موجود براي حمل و نقل، نگهداري و استفاده از مواد خطرناكي نظير مواد سمي، مايعات انفجاري و اشتعالزا و فلزات سنگين و غيره نظارت گسترده اي بر كالاهاي وارداتي به اتحاديه اروپا به ويژه در حوزه اسباب بازي و كتاب كودك صورت گرفته است.
شركت KBAبا استفاده از روغنهاي گياهي در واحدهاي تميزكننده ماشينها به منظور كاستن از ميزان الكل مصرفي و قرار دادن صفحات كدر در دستگاههاي UVو هيبريدي به منظور محافظت از كارگران چاپخانه در برابر اشعه UVاز حدود يك دهه گذشته، از پيشگامان صنعت چاپ در دستيابي به فناوريهاي دوستدار محيط زيست به شمار ميآيد. گواهينامه BDGPداده شده به سري ماشينهاي Rapidaبه خاطر همين ويژگيهاست. ميتوان به استفاده از يك جذب كننده گاز اوزون كه وظيفه هدايت اوزون توليدي در اثر برخورد فوتونهاي UVبا اكسيژن هوا را بر عهده دارد و نيز سيستم تميز كننده هواي ACSبراي جذب پودر و گردوغبار كاغذ و اوزون باقي مانده در ماشينهاي افست ورقي و رول اشاره كرد. همواره مقدار زيادي پودر و گردوغبار كاغذ بر روي پنجهها و لامپ دستگاه كه در انتهاي خشك كن و در محل خروجي ماشين چاپ قرار دارند مينشيند.
به همين دليل براي حفظ سلامت كارگران و تميز نگاه داشتن هواي چاپخانه سيستم ACSبه طور دلخواه و البته بنابر خواست مشتري بر روي دستگاههاي اين شركت قابل نصب است.
برگرفته و خلاصه شده از: ضميمه نشريه ReportKBA
ترجمه از : فرزاد غزنوي
