صنعت چاپ سبز می‌شود
پدیده گرم‌شدن کره زمین و گسترش حفره ایجادشده در لایه اوزون در نواحی قطبی، باعث افزایش حساسیت نسبت به حفظ محیط زیست در بسیاری از جوامع شده است. به‌گونه‌ای که امروزه کشورهای عضو اتحادیه اروپا به‌همراه بسیاری از تشکل‌های اقتصادی، به‌عنوان پیشگامان حرکتی پیشگیرانه به تصویب قوانین و استانداردهایی برای حفظ محیط زیست روی آورده‌اند. این استانداردها تأثیر بسزایی بر صنعت چاپ به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کننده‌های محصولات به‌دست‌آمده از طبیعت و مواد شیمیایی گذاشته‌اند. در این مقاله به چالش‌های پیش‌روی صنعت چاپ در اجرای قوانین زیست‌محیطی و به‌دست‌آوردن استانداردهای چاپ سبز می‌پردازیم.
آلودگی‌های صنعت چاپ و مواد مصرفی
گازهای سمی و ذرات گردوغبار
امروزه محصولات چاپی یک‌بارمصرف از جمله کاغذ و بسته‌بندی‌ها به‌عنوان منبع اصلی ضایعات برجا مانده از صنعت چاپ در طبیعت محسوب می‌شوند. علیرغم گسترش چشمگیر رسانه‌های الکترونیک، به‌علت نقش عمده‌ای که کاغذ در صنعت چاپ دنیا ایفا می‌کند، همچنان مصرف آن در هر سال رو به افزایش است. به همین دلیل فشار زیادی بر این صنعت برای استفاده از روش‌های جدید در تولید به منظور کاهش باطله وجود دارد.
در سال ۱۹۹۹، بررسی اطلاعات به‌دست‌آمده از داده‌های موجود درباره میزان تولید گازهای سمی توسط صنعت چاپ در آلمان و انتشار این مطلب توسط آکوپول (OKOPOL) نشان داد که صنعت چاپ آلمان با تولید سالیانه ۷۰٬۰۰۰ تن گاز سمی و ارسال آن به طبیعت، در میان آلاینده‌ترین صنایع این کشور قرار گرفته است. در این اطلاعیه علاوه بر گازهای سمی (VOC)، موارد دیگری از قبیل آلودگی صوتی ناشی از چرخش موتورها و چرخ‌دنده‌ها، بخار مرکب، گردوغبار تولیدشده حاصل از کاغذ و پودرها و گاز اوزون نیز به‌عنوان منابع آلودگی مد نظر قرار گرفتند.
فشار برای کاهش ضایعات و باطله
از جمله روش‌هایی که برای کاهش آلودگی مطرح شده، می‌توان به فناوری‌های جدید ارائه‌شده توسط سازندگان ماشین‌آلات چاپ به منظور مشارکت در کاستن از میزان مواد مصرفی اشاره کرد. این فناوری‌ها هم بر کاهش مصرف کاغذ و مرکب تمرکز دارند و هم بر بهینه‌سازی فرآیندهای خشک‌کردن و تمیزکردن دستگاه‌ها. برای درک بهتر فرآیندهای خشک‌کردن و نقش آن‌ها در آلودگی، آشنایی با انواع خشک‌کن‌ها در چاپ را مطالعه کنید.
جایگزین مواد آلاینده در زنجیره چاپ
پیش از چاپ: حرکت به سمت دیجیتال
با ورود صنعت چاپ به دنیای دیجیتال و استفاده از روش تصویربرداری مستقیم (CTP)، بسیاری از کارهای انجام‌شده پیش از چاپ افست، گود، فلکسو و غیره و مواد تولیدشده ناشی از آن‌ها از جمله فرآیند کپی‌کردن که موجب تولید گاز اوزون می‌شود و تولید فیلم و ساخت پلت که مقادیر زیادی رسوبات جیوه از خود بر جای می‌گذارد، امور غیرضروری به نظر می‌رسند.
چاپ افست و کاهش مصرف الکل
تولید گازهای سمی در اثر تبخیر الکل ایزوپروپیل موجود در محلول به‌کاررفته در منبع نور دستگاه‌های افست خشک، از جمله مسائلی است که همواره مورد توجه بوده است. از جمله راهکارهای پیشنهادی برای حل این مشکل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش میزان الکل به‌کاررفته
- استفاده از دستگاه‌های چاپ هیبریدی که در آن‌ها از مواد دیگری به‌عنوان جایگزین برای الکل استفاده شده است
- به‌کارگیری ماشین‌آلات افست خشک که به‌طور کلی هیچ حلالی ندارند
- جایگزین‌ساختن این گازها در واحدهای تمیزکننده غلتک‌ها و نوردها با روغن‌های گیاهی و معدنی با نقطه جوش بالا که پس از فیلترشدن دوباره قابل استفاده هستند
- به‌کارگیری مرکب‌های جامد
استفاده از ماشین‌آلات چاپ افست خشک علاوه بر کاستن از میزان گازهای سمی، از تولید بخار مرکب در فضای چاپخانه نیز جلوگیری به عمل می‌آورد. همچنین این ماشین‌ها برای چاپ با کیفیت بالا تنها به مقدار کمی پودر نیاز دارند که این مقدار اندک نیز به‌همراه گردوغبار کاغذ توسط سیستم‌های تمیزکننده هوا نظیر ACS قابل جمع‌آوری هستند.
چاپ گود و کاهش تولوئن
کاهش قابل توجه میزان مایع تولوئن تولیدشده در چاپ گود به‌علت استفاده از مرکب‌های حاوی مقادیر بسیار کمتری از این مایع و به‌کارگیری فناوری‌های جدید در فشرده‌سازی و بازیابی گرما از هوای گرم خشک‌کن‌ها، باعث شده تا این مواد دیگر به‌عنوان تهدیدی برای محیط زیست و سلامت بشر به حساب نیایند. همچنین امروزه پوشش‌های سرطان‌زای نیتروبنزندار جای خود را به حلال‌های بی‌ضرر دوعنصری مانند آنچه در چاپ فلکسو به کار می‌روند داده‌اند.
چاپ فلکسو و مرکب‌های UV و آب‌پایه
در گذشته سوختن حلال‌های به‌کاررفته در مرکب‌های چاپ فلکسو در خروجی هواکش ماشین‌ها و بازیابی آن‌ها، باعث تولید مقادیر زیادی گازهای سمی الکلی و بودار می‌شد. به همین خاطر امروزه بیشتر از مرکب‌های UV برای چاپ بر روی فیلم و از مرکب‌های آب‌پایه برای چاپ بر روی ورق‌ها و صفحات موج‌دار استفاده می‌شود. برای درک بهتر ترکیبات و سیر تکامل این مرکب‌ها، پیدایش و سیر تکامل مرکب را بخوانید.
چاپ سیلک اسکرین
مرکب‌های به‌کاررفته در چاپ سیلک اسکرین از تنوع بسیار برخوردارند. در این دستگاه‌ها بسته به سطح چاپی، می‌توان از مرکب‌های نامرغوب که مقادیر زیادی VOC تولید می‌کنند تا مرکب‌های آب‌پایه و UV که هیچ‌گونه ضرری برای طبیعت از نظر تولید گازهای سمی ندارند استفاده کرد. لازم به ذکر است که در ماشین‌آلات سیلک اسکرین، شابلون‌سازی به‌مراتب ضایعات بیشتری نسبت به تمیزکردن واحدهای مرکب به دنبال خواهد داشت.
چاپ دیجیتال و چالش‌های زیست‌محیطی
روش الکتروفتوگرافیک (نظیر آنچه در ماشین‌های کپی و پرنترهای لیزری به کار گرفته می‌شود) دارای مشکلاتی است که آن را در زمره روش‌های ناسازگار با محیط زیست قرار می‌دهد. از جمله این موارد می‌توان به تولید ذرات ریز جامد هنگام استفاده از تونرهای خشک و واردشدن مواد بسیار خطرناکی مانند بنزن و ترکیبات نیتروژندار و فلزات سنگین به طبیعت در اثر استفاده از تونرهای نامرغوب و غیراستاندارد اشاره کرد. به نظر می‌رسد که تنها راه مؤثر برای حذف این مواد خطرناک در هنگام چاپ به روش جوهرافشان، استفاده از مرکب‌های آب‌پایه باشد.
عملیات تکمیلی ناپیوسته
در راستای حرکت صورت‌گرفته در استفاده از تکنولوژی‌های جدید و دوستدار طبیعت، امروزه شاهد تقاضای روزافزون برای استفاده از لمینت‌های مرطوب، حرارتی (Thermal) و گرانولی به‌جای انواع خشک آن و تولید مرکب‌های آب‌پایه، UV و فیلم‌های لمینت در مراحل تکمیلی هستیم. به‌علاوه، به‌عنوان استانداردی برای این حلقه از زنجیره چاپ، میزان ۵ تن VOC در سال به‌عنوان آستانه آلاینده‌کنندگی این بخش تعیین شده است.
قوانین و استانداردهای زیست‌محیطی در صنعت چاپ
گواهینامه‌های زیست‌محیطی
امروزه با افزایش آگاهی مردم نسبت به عواقب جبران‌ناپذیر ناشی از تخریب محیط زیست توسط بشر، تمایل بازار برای خرید محصولات سبز و دوستدار طبیعت روز به روز در حال افزایش است. فعالان عرصه چاپ و بسته‌بندی نیز با تلاش برای دریافت گواهینامه‌های زیست‌محیطی مختلف و به‌کارگیری متخصصان در بخش مدیریت محیط زیست وارد رقابت فشرده‌ای با یکدیگر شدند. از جمله این گواهینامه‌ها می‌توان به:
- سری گواهینامه‌های ISO 14000 (که استفاده از سیستم مدیریت محیط زیست را توسط شرکت دارنده آن تضمین می‌کند)
- گواهینامه EMAS (که در قبال سیاست‌های اتخاذشده زیست‌محیطی توسط کمپانی‌ها به آن‌ها اهدا می‌شود)
- گواهینامه‌های PEFC و FSC (برای حفاظت از جنگل‌ها و تأمین کاغذ از منابع پایدار)
اشاره کرد. برای آشنایی با اهمیت استفاده از کاغذ و مقوای پایدار در بسته‌بندی، نقش مهم بسته‌بندی مقوایی و کاغذی را بخوانید.
قوانین اتحادیه اروپا و OECD
بر اساس تعهدات بین‌المللی موجود که به امضای بسیاری از کشورها رسیده است، قوانین وضع‌شده توسط موسسه OECD که ۳۰ کشور بزرگ صنعتی جهان در آن عضویت دارند، برای تمامی کشورها لازم‌الاجرا هستند. اتحادیه اروپا نیز در راستای فعالیت‌های زیست‌محیطی خود با هدف برانگیختن توجه و احساس مسئولیت بیشتر در میان کشورهای عضو، اقدام به وضع قوانین و استانداردهای جداگانه‌ای در حوزه چاپ کرده است. از جمله تعیین سقفی برای میزان آلاینده‌گی این صنعت و ملزم نمودن فعالان عرصه چاپ به آشنایی با چگونگی استفاده از مواد شیمیایی خطرناک.
همچنین کشورهایی نظیر آمریکا، دانمارک، سوئد و سوئیس به‌علت فرهنگ و شیوه متفاوت زندگی در آنجا، علاوه بر پایبندی به قوانین بین‌المللی، اقدام به وضع قوانین سخت‌گیرانه دیگری کرده‌اند. به‌عنوان مثال، در کشور سوئیس چاپخانه‌های استفاده‌کننده از مواد پاک‌کننده الکل‌دار که با مصرف این مواد مقادیر فراوانی گاز سمی را رونه طبیعت می‌کنند، ملزم به پرداخت مالیات‌های بسیار سنگین می‌شوند.
تأثیر قوانین بر صنعت چاپ و فناوری‌های سبز
دستورالعمل IPPC و استانداردسازی
در اروپا با ابلاغ دستورالعمل IPPC به کشورهای عضو اتحادیه اروپا، تغییری در استانداردهای موجود برای حلقه‌های مختلف موجود در زنجیره چاپ به وجود آمد و چاپخانه‌های قدیمی ملزم به تطبیق خود با این استانداردهای جدید شدند. ضمن این‌که محدودیت‌هایی در میزان مصرف حلال‌های تولیدکننده VOC در هر ساعت از فعالیت چاپخانه به وجود آمد. لازم به ذکر است که این سقف‌های تعیین‌شده برای مواد مختلف هر ساله مورد تجدیدنظر و به‌روزرسانی قرار می‌گیرند.
پیشگامان فناوری سبز در چاپ
شرکت KBA با استفاده از روغن‌های گیاهی در واحدهای تمیزکننده ماشین‌ها به منظور کاستن از میزان الکل مصرفی و قرار دادن صفحات کدر در دستگاه‌های UV و هیبریدی به منظور محافظت از کارگران چاپخانه در برابر اشعه UV، از حدود یک دهه گذشته از پیشگامان صنعت چاپ در دستیابی به فناوری‌های دوستدار محیط زیست به شمار می‌آید. گواهینامه BDGP داده‌شده به سری ماشین‌های Rapida به خاطر همین ویژگی‌هاست.
می‌توان به استفاده از یک جذب‌کننده گاز اوزون که وظیفه هداوت اوزون تولیدی در اثر برخورد فوتون‌های UV با اکسیژن هوا را بر عهده دارد و نیز سیستم تمیزکننده هوای ACS برای جذب پودر و گردوغبار کاغذ و اوزون باقیمانده در ماشین‌های افست ورقی و رول اشاره کرد. برای آشنایی با شرایط محیطی مناسب چاپخانه و استانداردهای آن، محیط چاپخانه و استانداردهای آن (۱) را مطالعه کنید.
جمع‌بندی
صنعت چاپ سبز شدن، یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است. با افزایش فشارهای قانونی، آگاهی عمومی و رقابت بازار، چاپخانه‌هایی که امروز در مسیر چاپ سبز حرکت نکنند، فردا در بازار بین‌المللی جایی نخواهند داشت. از کاهش مصرف الکل و استفاده از مرکب‌های UV و آب‌پایه، تا دریافت گواهینامه‌های FSC و ISO 14000، هر گامی در این مسیر، هم به محیط زیست کمک می‌کند و هم به برند شما ارزش افزوده می‌دهد.
سؤالات پرتکرار
صنعت چاپ سبز چیست؟
صنعت چاپ سبز مجموعه‌ای از روش‌ها، فناوری‌ها و استانداردهایی است که هدف آن کاهش آلودگی، مصرف مواد شیمیایی خطرناک و ضایعات در فرآیندهای چاپ و بسته‌بندی است.
VOC چیست و چرا در چاپ مهم است؟
VOC (ترکیبات آلی فرّار) گازهای سمی‌ای هستند که از تبخیر حلال‌ها و مرکب‌ها در فرآیند چاپ آزاد می‌شوند و برای سلامت انسان و محیط زیست مضر هستند.
چاپ افست خشک چگونه به چاپ سبز کمک می‌کند؟
چاپ افست خشک از هیچ حلالی استفاده نمی‌کند و به همین دلیل تولید گازهای سمی VOC را به‌طور کامل حذف می‌کند.
FSC و PEFC چه تفاوتی با هم دارند؟
هر دو گواهینامه‌های حفاظت از جنگل‌ها هستند، اما FSC بیشتر بر مدیریت پایدار جنگل‌های طبیعی تمرکز دارد و PEFC بر گواهینامه‌های ملی و منطقه‌ای استوار است.
آیا چاپ دیجیتال سبزتر از چاپ افست است؟
نه لزوماً. چاپ دیجیتال نیز مشکلات زیست‌محیطی خود را دارد (ذرات ریز تونر، فلزات سنگین). اما برای تیراژهای پایین، به‌دلیل حذف ضایعات آماده‌سازی، می‌تواند سبزتر باشد.
