محیط چاپخانه و استانداردهای آن (۱)
طراحی و ساخت سالن چاپ بدون رعایت استانداردهای فنی و بهداشتی، در کوتاه‌مدت با افت کیفیت چاپ و افزایش ضایعات و در بلندمدت با فرسایش زودرس ماشین‌آلات و مشکلات بهداشتی برای اپراتورها همراه است. در این بخش از مجموعه استانداردهای محیط چاپخانه، مهم‌ترین الزامات مربوط به فضای فیزیکی، کف، سقف، دیوارها، نورپردازی، کنترل دما و رطوبت، تأسیسات جانبی و ایمنی را به‌صورت کاربردی بررسی می‌کنیم. رعایت این اصول هم‌زمان هم بر کیفیت نهایی محصول چاپی اثر مثبت دارد و هم عمر مفید تجهیزات را افزایش می‌دهد.
حداقل فضای مورد نیاز سالن چاپ
مساحت کف زیر ماشین چاپ، اصطلاحاً «سطح زیر اشغال» نام دارد و برابر است با طول ضرب‌در عرض ماشین. فضای مرتبط با جریان کار و نصب ماشین باید حداقل ۲ تا ۳ برابر این سطح باشد. البته این عدد فقط شروع محاسبه است؛ باید فضاهای زیر را نیز در نظر گرفت.
انبار موقت کاغذ مصرفی باید در شرایط هم‌هوایی (دما و رطوبت یکسان با سالن چاپ) نگهداری شود تا از بادکردن، موج‌دار شدن یا تغییر ابعاد کاغذ جلوگیری شود. دربارهٔ تأثیر مستقیم شرایط محیطی بر رفتار کاغذ، می‌توانید مطلب تأثیر دما و رطوبت بر کاغذ گلاسه (۱)را بخوانید.
فضای کنار ماشین برای اوراق نیمه‌تمام شامل رنگ‌های تکمیلی و چاپ پشت باید به‌اندازه‌ای باشد که اپراتور بدون فشار زمانی و بدون انباشت نامنظم کاغذ، کار را پیش ببرد. همچنین فضای نگهداری مرکب‌ها و میز ترکیب و مخلوط رنگ برای رنگ‌های ساختگی (پانتون و رنگ‌های سفارشی) نیاز به میز ترکیب، ظرف‌های مخلوط و فضای انبار مرکب است.
به‌احتمال زیاد تجهیزات در آینده تکمیل یا ارتقا پیدا می‌کنند؛ بنابراین ۳۰ درصد فضای اضافی را از همان ابتدا در نظر بگیرید تا مجبور به بازسازی یا جابه‌جایی ماشین‌ها نشوید.
کف سالن چاپ
ایجاد کف بتنی هم‌سطح در سالن چاپ یک اصل غیرقابل‌مذاکره است. لایه سخت‌شده روی بتن الزامی نیست، اما برای جلوگیری از بلند شدن گردوغبار از سطح بتن، استفاده از کفپوش اپوکسی و اورتان با رنگ خاکستری به ضخامت ۳ میلی‌متر توصیه می‌شود. این پوشش باید در برابر مواد خورنده شیمیایی (مرکب، محلول آب، حلال‌ها) مقاوم باشد، ضدلکه و ضدلغزندگی داشته باشد و قابلیت پاک‌شوندگی آسان داشته باشد.
فوندانسیون ماشین‌های چاپ
برای کلیه ماشین‌های چاپ یک‌پنجم ورقی به بالا باید فوندانسیون بتنی تعبیه شود. بتن فوندانسیون به‌طور طبیعی به حداقل ۴ هفته زمان برای خشک شدن و رسیدن به استحکام لازم نیاز دارد؛ استفاده از افزودنی‌های شیمیایی خاص می‌تواند این مدت را به حداقل ۲ هفته کاهش دهد.
حتی برای ماشین‌های دوورقی (۵۰×۷۰)، عرض فوندانسیون را مناسب ماشین‌های چهار‌پنجم (۱۰۰×۷۰) و طول آن را به‌اندازهٔ ماشین ۸ رنگ محاسبه و اجرا کنید. این کار امکان ارتقا و نصب ماشین‌های بزرگ‌تر در آینده را بدون بازسازی فراهم می‌کند. محاسبات اجرایی بالشتک بتنی باید بر اساس وزن ماشین و مقاومت خاک زیر آن انجام شود و طراحی و اجرا حتماً با مشاوره سازندهٔ ماشین و مهندس سازه صورت بگیرد.
عایق‌سازی صوت و لرزش
می‌توان از صفحات عایق صدا و لرزش (مانند تخته‌های یونولیتی) بین بالشتک بتنی و دیواره کناره آن از کف سالن استفاده کرد. این صفحات باید ۱ تا ۱/۵ سانتی‌متر پایین‌تر از سطح کف سالن قرار گیرد و فضای خالی بالای آن با درزگیرهای قابل‌انعطاف (مانند چسب‌های آکواریوم) پر شود.
محیط پیرامون هر ماشین و راهروهای منتهی به آن برای نقل‌وانتقال کاغذ باید با خطوط زرد رنگ به پهنای ۷۵ میلی‌متر خط‌کشی شود. این خطوط هم ایمنی حرکت پرسنل را افزایش می‌دهند و هم نظم بصری سالن را حفظ می‌کنند.
سقف سالن چاپ
نصب سقف کاذب در زیر سقف اصلی سالن چاپ به ارتفاع ۳/۷ تا ۴/۳ متر از کف (یا رعایت حداقل ۱/۲ متر فاصله از بلندترین قسمت ماشین چاپ) توصیه می‌شود. علل اصلی:
پوشش تجهیزات زیر سقف اصلی (آهن‌آلات اسکلت، لوله‌کشی‌های آب، گاز و آتش‌نشانی، کانال‌های سیم و کابل‌های برقی) که در صورت بی‌پوشش بودن، ذرات گردوغبار و پودر خشک‌کن‌های افست معلق در هوا را جذب می‌کنند و پس از مدتی به‌صورت مداوم روی سطح چاپی داخل ماشین یا در مرکب‌دان‌ها می‌ریزند. کاشی‌های گچی مربع‌شکل با رنگ سفید، انکسار و بازتابش نور را افزایش داده و فضای روشن‌تر، یکنواخت‌تر و دلپذیرتری ایجاد می‌کنند. در سالن‌های با ارتفاع بالا، سقف کاذب حجم هوای مورد نیاز تهویه و هواسازی را کاهش می‌دهد.
ویژگی‌های فنی کاشی‌های سقف کاذب
کاشی‌ها حتماً باید از مواد ضدحریق ساخته شده باشند و دارای پوشش با سطح براق یا روغنی باشند تا جذب گردوغبار و پودر چاپ معلق را به حداقل برسانند. در غیر این صورت، خود سقف به منبعی برای ریزش مداوم آشغال در مرکب‌دان‌ها تبدیل می‌شود. اگر کاشی‌ها سبک هستند، با بازوبسته شدن درب‌های لولایی سالن ممکن است از جای خود بلند شوند؛ بنابراین حتماً با گیره‌های مخصوص به لبه T شکل سپری‌های معلق محکم شوند.
در طراحی هوای برگشتی سیستم هواسازی، از هدایت هوا به فضای بین سقف کاذب و سقف اصلی پرهیز شود. این طرح شاید در کارگاه‌های دیگر به‌دلیل صرفه‌جویی انرژی پیشنهاد شود، اما در چاپخانه به‌خاطر ورود پودر چاپ معلق به درزهای سقف و انباشت آن، مشکل ریزش مداوم آشغال تکرار خواهد شد.
در سقف‌های کاذبی که روزنه یا پنجره سقفی دارند، حتماً با سایه‌بان یا دیفیوزرهای انعکاسی از تابش مستقیم نور خورشید به داخل سالن (به‌ویژه فضای بالای ماشین چاپ) جلوگیری شود. پرتو فرابنفش نور خورشید می‌تواند به نوردهای مرکب صدمه بزند و فرآیند خشک‌شدن نامطلوب ایجاد کند. برای آشنایی بیشتر با تأثیرات فرابنفش در چاپ، مطلب افست UV ماشین‌ها، مرکب‌ها و خشک‌کن‌هارا مطالعه کنید.
دیوارها و جداره‌ها
متناسب با اندازه سالن، بخش ماشین‌آلات ورقی باید با جداره‌های جداکننده محصور شود. نوع ماده به‌کاررفته (بلوک سیمانی، پیش‌ساخته چوبی یا فلزی) اهمیت چندانی ندارد، اما جداره‌های پیچ‌ومهره‌ای از نظر امکان جابه‌جایی و نصب اتصالات برق، تلفن و شبکه برتری دارند. پوشش رنگ دیوارها بهتر است رنگ روغنی مات روشن (طوسی روشن، بژ یا سبز روشن) باشد.
ابتدا مواد آکوستیک ضدلرزش و عایق صدا در دیوارها تعبیه شود تا انعکاس سروصدا در سالن کاهش یابد. سپس در سطح خارجی دیوارها، عایق رطوبت نصب شود تا تبادل رطوبت از جداره‌ها جلوگیری شده و امکان حفظ رطوبت نسبی ثابت در سالن فراهم آید.
درب‌ها و پنجره‌ها
درب‌های اصلی ورودی و خروجی سالن باید دارای عرض ۲/۴ متر و ارتفاع ۳ متر باشند. کلیه دهانه‌ها بین قسمت‌های مختلف سالن باید با درب‌های کشویی سریع، لولای دو دهانه، کرکره برقی جمع‌شونده به سمت بالا یا نوارهای ضخیم پلاستیک شفاف آویز بسته شوند. همیشه یک درب نفررو در کنار درب‌های عبور و مرور بار و ماشین تعبیه شود. کلیه درب‌ها باید دارای یک پنجره جهت دید دو طرفه در ارتفاع قد شخص باشند.
در قسمت سالن چاپ، تعبیه هرگونه پنجره یا نورگیر که موجب تابش نور خورشید (حاوی پرتو فرابنفش) شود، توصیه نمی‌شود. پرتو فرابنفش مستقیماً بر نوردهای مرکب اثر منفی گذاشته و می‌تواند باعث خشک‌شدن زودرس یا تغییر رفتار شیمیایی مرکب شود.
نورپردازی سالن چاپ
نورپردازی مناسب یکی از عوامل کلیدی در کنترل بصری کیفیت چاپ توسط اپراتور است.
با سقف کاذب، تعبیه قاب‌های استاندارد ۶۰×۶۰ یا ۱۲۰×۶۰ سانتی‌متر حاوی لامپ‌های فلورسنت (مهتابی) در داخل سقف کاذب، می‌تواند شدت نور تابش ۶۴۵ تا ۷۵۵ لوکس را در سطح ارتفاع کار (اپراتوری) تأمین کند.
با سقف باز و مرتفع، استفاده از لامپ‌های گازی متال هالاید با دمای ۴۷۰۰ درجه کلوین (که همان شدت نور فوق را تأمین می‌کند) یا نصب قاب‌های فلورسنت به‌صورت آویز با تابش نور سفید (دمای ۳۷۰۰ درجه کلوین) به‌صورت موازی با امتداد ماشین چاپ و با فاصله ۳۰ سانتی‌متر بیرون‌تر از لبه واحدهای چاپ پیشنهاد می‌شود. نور باید به‌صورت زاویه‌دار به سمت خط تقارن مرکز ماشین تابیده شود.
جعبه‌ها و قاب‌های لامپ (به‌ویژه نوع آویز) هرگز نباید بالای واحدهای چاپ نصب شوند؛ زیرا ذرات گردوغبار، کاغذ و پودر ماشین به‌مرور زمان روی آن‌ها جمع شده و با اندک حرکتی به‌صورت آشغال داخل مرکب‌دان، لابه‌لای نوردهای مرکب یا آب می‌ریزند. تا جایی که امکان دارد، شدت سفیدی نور در اطراف ماشین حدود ۵۰۰۰ درجه کلوین باشد. وجود یک چراغ دستی متحرک به اپراتور کمک می‌کند تا میزان آب روی سطح پلیت‌ها را بررسی و کنترل کند و همچنین در مواقع تعمیرات قابل استفاده باشد.
کنترل دما، رطوبت و تهویه
دما و رطوبت نسبی باید در کل ایام سال به‌دقت کنترل و تنظیم شوند. دمای محیط سالن چاپ بین ۲۱ تا ۲۳ درجه سانتی‌گراد با تلرانس ۱+ درجه و رطوبت نسبی آن ۴۵ تا ۵۰ درصد با تلرانس ۵+ درصد تعیین شده است.
برای سالن چاپ، نصب یک سیستم هواسازی (HVAC) مجزا از سایر بخش‌ها توصیه می‌شود. نصب یک ثبت‌کننده حداقل و حداکثر دما و رطوبت نسبی در محل، کنترل هفتگی یا روزانه را ممکن می‌سازد. ثبت کتبی در جداول و نمودار جداگانه می‌تواند در پیگیری ایرادهای چاپی کاربرد مؤثری داشته باشد.
تهویه و هوای تازه
سیستم گردش هوا و میزان تهویه هوای تازه باید مطابق با استانداردهای موجود محاسبه و اجرا شود. چنانچه در محلول چاپ (فونتین) میزان الکل بیش از ۱۵ درصد باشد، میزان مکش هوای تازه باید بیشتر شود تا بوی الکل از محیط خارج گردد.
اندازه و محل دریچه‌های دهش تهویه باید به‌گونه‌ای باشد که از برخورد مستقیم جریان هوا با سرعت بالا به محلول آب واحدهای چاپ افست (که موجب تسریع تبخیر آن می‌شود) جلوگیری شود. هوای تهویه‌شده باید تمیز و عاری از ذرات گردوغبار باشد.
فیلترهای واحد هواسازی باید به‌طور مرتب تمیز یا تعویض شوند؛ زیرا گردش هوا مقادیر قابل‌توجهی از پودر چاپ معلق و ذرات غبار کاغذ و مقوا را به فیلترها منتقل می‌کند. در نزدیکی واحد پودرپاش، یک واحد مجزا جهت گردش هوا و جذب پودر چاپ نصب شود. این سیستم‌ها ذرات معلق پودر را با مکش هوا در بالای قسمت تحویل ماشین جذب کرده و هوای تمیز با رطوبت و دمای مناسب را در یک سیکل بسته به سالن چاپ برمی‌گردانند. برای انتخاب صحیح نوع خشک‌کن و کاهش پودر معلق، مطلب آشنایی با انواع خشک‌کن‌ها در چاپ را بخوانید.
آب، برق و هوای فشرده
برق
ولتاژ برق باید مطابق مشخصات ماشین‌آلات چاپ و مصارف اداری باشد: ۲۲۰ ولت تک‌فاز و ۳۸۰ یا ۴۰۰ ولت سه‌فاز. در مناطقی که دچار نوسانات یا قطعی برق هستند، استفاده از استابلایزر، ترانس یا منابع تغذیه ذخیره (یوپی‌اس و ژنراتور) یک ضرورت است. برای سیستم‌های کنترل الکترونیک، نصب استابلایزر یا یوپی‌اس آنلاین جهت روشنایی و تجهیزات کم‌مصرف (سرورها، تلفن، بخش پیش‌از چاپ) توصیه می‌شود.
در طراحی و ساخت کارگاه تازه‌تأسیس، هنگام اجرای فوندانسیون می‌توان کانال‌های انتقال کابل‌های برق را هم‌زمان با لوله‌های هوای فشرده یا وکیوم اجرا کرد. می‌توان کابل‌ها را از بالا، داخل سقف کاذب یا تشتک‌های معلق سقفی عبور داد و سپس با ادامه مسیر از داخل لوله عمودی، کابل‌ها را با عبور از زیر ماشین به تابلوهای برق رساند.
کابل‌ها و تشتک‌های عبوری به‌هیچ‌وجه نباید از بالای واحدهای چاپ عبور کنند، زیرا در بلندمدت جذب گردوغبار و پودر ماشین‌ها شده و موجب ریزش مداوم آشغال در سطح چاپ می‌شوند. تعبیه پریز برق در بخش میز کنترل و میزهای کار نیز ضروری است.
آب
آب جهت پر کردن مخزن محلول آب واحدهای چاپ باید روی ستون یا دیوار مجاور ماشین چاپ و در دسترس باشد. لوله‌کشی آب برای آب‌سردکن‌ها، سینک‌های شست‌وشوی نوردها (در صورت نیاز) و لینک روشویی و دستشویی نیز باید تعبیه شود. لوله‌کشی آب گرم نیز ضروری است. در مواردی استفاده از یک آبگرمکن دیواری یا سقفی کوچک در محل صرفه‌تر از لوله‌کشی و سیستم گرمایشی مرکزی است.
تعبیه تمام مصارف آبی در مجاورت یک دیوار موجب کاهش مصرف لوله‌کشی می‌شود. اگر کانداکتیویتی (رسانایی) آب برابر یا بیشتر از ۵۰۰ میکرواسمن باشد، تصفیه آب از نظر سختی ضروری است. سختی بیش‌ازحد آب مصرفی ماشین، مشکلات چاپی مانند سفیدک روی نوردها، رسوب روی پلیت‌ها و خال‌زدن پلیت ایجاد می‌کند. بهترین سیستم پیشنهادی برای تصفیه و کاهش سختی، سیستم‌های ریورس اوسموز است. استفاده از نرم‌کننده‌ها برای سختی‌گیری توصیه نمی‌شود.
از تعبیه کف‌شور و لوله‌کشی فاضلاب در کف سالن چاپ ماشین‌آلات ورقی خودداری شود، زیرا موجب می‌شود پرسنل با شست‌وشوی کف، مواد غیرمناسب را به سیستم فاضلاب شهری وارد کنند. تعبیه تانک‌های جمع‌آوری فاضلاب صنعتی در زمان طراحی سایت صورت گیرد تا زیرساخت‌های واحدهای صنعتی آماده طرح‌های ملی در جهت بهداشت محیط‌زیست شوند.
هوای فشرده
هم هوای فشرده کم‌فشار و هم پرفشار و همچنین یک سیستم وکیوم (مکش) در اغلب ماشین‌آلات چاپ مورد نیاز است. کمپرسورها، دمنده‌ها و پمپ‌های باد معمولاً همراه ماشین چاپ خریداری می‌شوند. این تجهیزات اغلب با تولید سروصدا و گرمای زیاد همراه هستند.
بیشتر ماشین‌آلات جدید، این تجهیزات را در کابینت مجزا در سمت پشت ماشین (سمت چرخ‌دنده‌ها) قرار داده‌اند. در غیر این صورت، اگر زیر رکاب پشت ماشین گذاشته شوند، دسترسی به تعمیرات و سرکشی محدود بوده و به‌دلیل نشستن پودر خشک‌کن، سریع‌تر کثیف می‌شوند.
قرار دادن کمپرسورها در فضایی دورتر از ماشین چاپ، هم سروصدا و گرمای سالن چاپ را کاهش می‌دهد، هم از تجمع پودر خشک‌کن روی تجهیزات جلوگیری می‌کند و هم دسترسی آسان‌تری برای تمیزکاری و سرکشی دوره‌ای فراهم می‌آورد. تعبیه یک اتاق مجزا به‌عنوان اتاق کمپرسور در مجاورت دیوار خارجی سالن چاپ یا در محلی مثل نیم‌طبقه نزدیک ماشین، مکان ایده‌آلی است. استفاده از قفسه مقاوم چندطبقه با پدهای ضربه‌گیر برای قرار گرفتن دستگاه‌ها، راه‌حل مناسب‌تری نسبت به قرار دادن آن‌ها روی کف اتاق است.
تهویه هوای خشک و خنک در داخل اتاق کمپرسور بسیار ضروری است. قطر لوله‌های واسط و حداکثر فاصله بین تجهیزات و ماشین چاپ در کاتالوگ‌های فنی توسط کارخانه تولیدکننده ذکر می‌شود. در صورت قرار گرفتن در فاصله دورتر، باید توسط کارخانه تولیدکننده، ماشین از لوله‌های قطورتر یا دستگاه‌های قوی‌تری استفاده کند تا افت فشار در طول مسیر در محدوده قابل‌قبول بماند.
در چاپخانه‌هایی با تعداد ماشین بیشتر، می‌توان از اتاق کمپرسور مرکزی استفاده کرد. هوای مورد نیاز باید فیلترشده، تمیز، خشک و کمی آغشته به روغن باشد. نصب سیستم‌های خشک‌کن (رطوبت‌گیر) هوا برای هر ماشین چاپ به‌طور جداگانه توصیه می‌شود. تعبیه یک انشعاب هوای فشرده (تفنگ باد) در قسمت تحویل ماشین چاپ برای تمیزکاری دوره‌ای بسیار ضروری است.
سیستم اطفاء حریق
نصب آب‌پاش‌های سقفی اطفاء حریق در سالن چاپ ورقی ضروری است. چنانچه سقف کاذب نصب شده باشد، تنها سر آب‌پاش‌ها و سنسورهای مربوطه در بیرون (زیر سقف کاذب) قرار می‌گیرند و سایر قسمت‌ها (لوله‌های آب) توسط سقف کاذب پوشانده می‌شود.
کپسول‌های آتش‌نشانی و ریل‌های حاوی شلنگ آب و برق نیز از تمهیدات ضروری سیستم اطفاء حریق در هر چاپخانه هستند. نوع و تعداد تجهیزات و کپسول‌های اطفاء حریق باید توسط شرکت‌های مشاوره و مطابق با مقررات شرکت بیمه پوشش‌دهنده حوادث انتخاب، تهیه و تجهیز شود.
در بخش بعدی این مجموعه، موضوعات تکمیلی مانند چیدمان ماشین‌آلات، مسیرهای لجستیکی و استانداردهای ایمنی تکمیلی را بررسی می‌کنیم. برای ادامه، مطلب محیط چاپخانه و استانداردهای آن (۲)را بخوانید. همچنین اگر با ایرادهای چاپی ناشی از شرایط محیطی مواجه می‌شوید، راهنمای رفع اشکال افست ورق می‌تواند راهنمای عملی شما باشد.
