جانمایی و چیدمان چاپخانه (۳)

در این بخش از مجموعه استانداردهای محیط چاپخانه، مباحث مربوط به تفکیک فیزیکی بخش‌های تولید از بخش‌های اداری، ارتفاع سقف مناسب هر بخش، امکان گسترش فضاها در آینده و اصول چیدمان ماشین‌آلات در سالن چاپ را بررسی می‌کنیم. جانمایی صحیح، مستقیماً بر هزینه جابه‌جایی، ایمنی پرسنل، کیفیت چاپ و بهره‌وری کلی مجموعه اثر می‌گذارد.

تفکیک و جداسازی فیزیکی بخش‌ها

ارتفاع سقف بخش تولید

عمليات تولید نیازمند فضاهای وسيع و باز جهت استقرار صحيح تجهیزات چاپ و صحافی است. این بخش باید دارای سقف بلندتری نسبت به بخش اداری باشد. چنانچه سقف از ارتفاع کافی برخوردار باشد، امکان قرار دادن متمرکز مواد اولیه و چاپ‌شده بیشتری در یک مکان خواهد بود. برای مثال پالت‌های کاغذ در انتظار چاپ، بخش‌های WIP (مواد در جریان تولید) و مواد چاپ‌شده در بخش‌های مختلف سالن تولید، با توجه به ارتفاع مناسب سقف‌ها، هر یک می‌توانند در فضای تعبیه‌شده به راحتي قرار گیرند.

همچنین در مورد تجهیزات چاپ رول، در قسمت‌های تغذیه کاغذ و رول‌بندها، فولدر (تاکن) و تجهیزات قبل از فولدر، همواره نیاز به تعبیه سقف بلندتری نسبت به سایر قسمت‌ها است که باید با توجه به مشخصات فنی کارخانه سازنده ماشین چاپ رول از پیش اقدام نمود.

حتی ماشین‌آلات ورقی مجهز به واحد پرفکتینگ (پشت و روزن) یا برج ورنی نیازمند فضای کافی جهت قرار گرفتن اپراتور و یا سرویسکار بدون محدودیت سقف و یا پل‌های باربر سقف هستند. به‌ویژه بیشتر برج‌های ورنی UV و یا پایه آب دارای جرثقیل مخصوص جهت تعویض غلطک‌ها بوده که حداقل نیازمند ۱/۵ متر فضای بیشتر در بالای واحد چاپ نسبت به حالت عادی است. برای آشنایی با جزئیات فنی این تجهیزات، مطلب افست UV ماشین‌ها، مرکب‌ها و خشک‌کن‌ها را مطالعه کنید.

همچنین در سال‌های اخیر شرکت‌های سازنده اقدام به ارائه ماشین‌آلات ورقی با تکنولوژی طلakوب سرد نموده‌اند که حداقل ۲/۵ متر به ارتفاع ماشین در قسمت واحدهای ابتدایی چاپ افزوده است.

مزایای سقف بلند

بلندی سقف‌ها کمک شایانی به کاهش شدت انعکاس سروصدا حاصل از کار ماشین نموده و موجب بالا رفتن هوای گرم حاصل از کارکرد ماشین و قرار گرفتن آن در بالاتر از سطح اپراتوری و واحدهای چاپ می‌شود. این موضوع می‌تواند امکان تهویه و تخلیه هوای گرم توسط هواکش‌های سقفی در تابستان را فراهم نموده و در زمستان نیز می‌توان توسط یک دمنده با گردش لایه هوای گرم به سمت پایین، موجب صرفه‌جویی در انرژی و ایجاد گرمایش مطبوع‌تر در فضای کارگاه شد.

علاوه بر این، سقف‌های بلند فضای لازم را جهت تعبیه کانال‌های معلق جهت عبور کابل‌ها و لوله‌های آب و گاز، سیستم‌های اطفاء حریق و آب‌پاش‌ها، نصب تجهیزات روشنایی، نصب تجهیزات سیستم‌های مرکزی سرمایشی گازی یا جذبی و تجهیزات رطوبت‌زن و بسیاری دیگر از تجهیزات و سیستم‌های کنترل در اختیار قرار می‌دهد.

اگرچه نصب سقف‌های کاذب صدایگیر (آکوستیک) با نورپردازی خاص بین آن‌ها به‌طور اعم ضروری نیست، لیکن تعبیه آن می‌تواند موجب ایجاد محیطی به مراتب تمیزتر و خالی از گردوغبار، با روشنایی بیشتر و یکنواخت‌تر و آرام‌تر شود.

به‌طور اختصاصی، نصب چنین سقف‌های کاذب آکوستیک جهت کارگاه‌های چاپ ورقی به دو منظور اصلی پیشنهاد می‌شود:

اول: حفظ و نگهداری دما و رطوبت سالن چاپ. برای درک بهتر اهمیت این موضوع، مطلب تأثیر دما و رطوبت بر کاغذ گلاسه (۱) را مطالعه کنید.

دوم: ممانعت از جذب گردوغبار توسط ساختار سقف و ریزش آن به داخل واحدهای چاپ و مرکب‌دان‌ها که موجب آمدن آشغال و سياهی بر روی نمونه چاپی می‌شود.

جداسازی بخش اداری از تولید

محیط کارگاه با توجه به ماهیت آن یعنی تولید همواره همراه با سروصدا، ترافیک، ازدحام و انباشت مقدار قابل‌توجهی گردوغبار و زباله صنعتی است، لذا باید فعالیت اداری و دفتري از محیط تولید و انبار ایزوله و جدا گردد و در محیطی تمیز و آرام مستقر شود.

ضرورت این جداسازی با توجه به اهمیت واحدهای فروش، حسابداری و سایر عمليات اداری به سادگی قابل درک است و عدم توجه به آن می‌تواند موجب کاهش شديد راندمان در آن بخش و به طبع آن در کل مجموعه شود.

محل واحد پیش از چاپ

واحد پیش از چاپ شامل طراحی، اسکن، تهیه فیلم و پلیت نیز همگی در کنار بخش اداری با همان ارتفاع سقف ۲/۷۵ الي ۳ متر قرار می‌گیرد. بديهي است ارتفاع مذکور تا زیر سقف کاذب خواهد بود و چنانچه کانال هوا یا تأسیسات و لوله‌های آتش‌نشانی در زیر سقف اصلی اجرا گردد، باید ارتفاعی بین ۰/۷۵ الي ۱/۵ متر جهت تعبیه سقف کاذب اضافه گردد.

از آنجا که سفارشات و خروجی بخش قبل از چاپ و تأیید نهایی آن با بخش فروش مرتبط است، بسیار به جاست که حتی‌الامکان این دو بخش در نزدیکی یکدیگر قرار گیرند. البته چون محصول نهایی بخش پیش از چاپ پلیت آلومینیومی است که به علت سبکی وزن به راحتي قابل انتقال به سالن چاپ است، چنانچه این بخش در نزدیکی سالن چاپ نباشد مشکل عمده‌ای به وجود نخواهد آمد؛ به‌خصوص آنکه باید در نظر داشت در سالن چاپ به علت وجود پودرپاش افست، همواره احتمال ورود پودر به واحد پیش از چاپ می‌تواند مشکل‌آفرین باشد.

همچنین باید در نظر داشت که محل واحد پیش از چاپ درست جلوی راهروی اصلی از بخش اداری به واحد تولید نباشد که ازدحام و رفت‌وآمد ناشی از آن موجب مزاحمت برای بخش پیش از چاپ شود.

طراحی دو ساختمانی

با پذیرش پیش‌فرض آنکه بخش‌های اداری و تولید باید از یکدیگر به صورت فیزیکی مجزا باشند، می‌توان جهت طراحی یک مجموعه کارگاه چاپ از پایه، آن را به صورت دو ساختمان با ساختار مجزا از یکدیگر طراحی و اجرا کرد:

ساختمان تولید و انبار با ارتفاعی بلندتر بین ۶ الي ۹ متر و در موارد خاص نظیر چاپ رول حتی بلندتر.

بنای واحد اداری به ارتفاع کوتاه‌تر ۲/۷۵ الي ۳/۷۵ متر (چنانچه در یک طبقه باشد) در مجاورت ساختمان تولید. ساختمان اداری می‌تواند برحسب نیاز در دو طبقه و در سطح زیربنای کمتری طراحی و اجرا شود.

ارتباط منطقی بین این دو ساختمان را می‌توان به کمک ایجاد راهرو در طول یا بخشی از آن برقرار ساخت. راهرو مذکور می‌تواند به صورت قسمتی از ساختمان کوتاه‌تر و یا حتی راهروی حدفاصل بین دو ساختمان – در صورتی که از یکدیگر کاملا جدا باشند – با برخورداري از نورگیرهای سقفی در آن احداث شود.

راهرو مذکور همچنین نقش ارتباطی کارمندان و پرسنل بخش‌های مختلف جهت آمد‌وشد بین قسمت‌های مختلف را بازی خواهد کرد. واحدهای بهداشتی و عمومی پرسنل نیز می‌تواند در دو انتهای این راهرو قرار گیرد. چنانچه راهرو مذکور در طول کامل هر دو ساختمان بنا شود، امکان قرار گرفتن درب‌های ورودی و خروجی کارکنان و یا ارباب رجوع در هر یک از دو انتهای راهرو امکان‌پذیر است. همچنین راهرو مذکور می‌تواند نقش راهروی خروج اضطراری را نیز ایفا کند.

گسترش فضاها و امکان رشد

گسترش یکی از مهم‌ترین اصولی است که باید در زمان طراحی سایت مد نظر قرار گیرد. چنانچه هر زمان به لحاظ ارتقای موقعیت در بازار، نصب تجهیزات جدید توجیه اقتصادی داشته باشد، جهت نصب آن‌ها گسترش فضای تولید و انبار مربوطه نیز ضروری است. فضای مورد نیاز هر دستگاه جهت گسترش باید درست در همان مکانی پیش‌بینی شود که کلیه دستگاه‌ها هیچ‌گونه خللی در جریان کارشان صورت نپذیرد. به صرف داشتن فضایی آزاد در جایی دور از سالن تولید و یا در انتهای زمین که شاید راحت‌ترین روش برای گسترش باشد، نمی‌توان امر گسترش را به‌طور صحيح انجام داد.

چنانچه گسترش با اضافه کردن ماشین‌آلات چاپ توام باشد، محل گسترش باید در مجاورت سالن چاپ باشد. به‌طور معمول افزایش ظرفیت چاپ با افزایش انبار کاغذ و محصول تولید شده و افزایش عمليات تکمیلی و تجهیزات صحافی نیز همراه خواهد بود. به‌طور کلی، بسط و گسترش هر یک از عمليات تولید در فاصله‌ای دورتر از هسته مرکزی آن عمليات، موجب ناديده گرفتن و نابود کردن اصل اولیه در طراحی جانمایی کارگاه چاپ یعنی «جریان تولید مستقیم» خواهد شد.

امکان قابلیت گسترش در طرح باید همزمان با شروع «جریان تولید مستقیم» و مبحث تفکیک بخش‌های تولید و اداری مدنظر قرار گیرد. در جریان تولید خط مستقیم از ابتدای رسیدن به انبار تا چاپ، صحافی و ارسال که همگی در ساختمان تولید در یک خط مستقیم I شکل قرار گرفته‌اند، به سادگی امکان اضافه کردن فضایی در پشت خط تولید و انبار وجود دارد که اجازه حفظ جریان تولید را در همه قسمت‌ها، مطابق اصل اولیه خواهد داد و هیچ‌گونه خدشه‌ای به آن وارد نخواهد کرد. به‌طور مشابه گسترش بخش‌های اداری نیز از طرفین اجرا خواهد شد. چنانچه امکان گسترش بخش اداری از طرفین نباشد، می‌توان به ساخت طبقه دوم جهت بسط بخش اداری اقدام کرد.

البته لازمه این گسترش‌ها، در نظر گرفتن فضا و زیرساخت‌های لازم در فاز اول طرح است که در فاز دوم یعنی فاز گسترش، متناسب با پیشرفت اهداف بلندمدت پروژه اجرایی خواهد شد.

چیدمان و ابعاد ساختمان

محاسبه ابعاد کلی

چنانچه از چیدمان جریان تولید مستقیم تبعیت نماییم و مطابق مباحث قبلی مقدار مساحت هر یک از بخش‌ها را به مترمربع تعیین کرده باشیم، قدم بعدی تعیین سطح زیر اشغال بناست که با توجه به عرض و طول – معادل مساحت تعیین‌شده باشد.

برای مثال چنانچه کل مساحت مورد محاسبه ۵۰۰۰ مترمربع به دست آمده باشد و ۶۸ درصد آن به منظور فضای تولید و انبار تعیین شده باشد، بنابراین ۳۴۰۰ مترمربع از کل ساختمان جهت سالن تولید و انبار اجرا خواهد شد که می‌تواند در ابعاد ذیل باشد:

همچنین مساحت بخش اداری با نسبت ۳۲ درصد از کل فضای مورد محاسبه، معادل ۱۶۰۰ مترمربع با ابعادی مشابه به شرح ذیل محاسبه می‌شود:

ملاحظه می‌شود که عمق بخش اداری به نسبت طول آن کوتاه شده و موجب باریک شدن ساختمان اداری خواهد شد که ابعاد آن برای استقرار بخش‌های اداری و پیش از چاپ کاربردی نخواهد بود. لذا با عنايت به امکان گسترش در آینده در فاز ۱ می‌توان در ابتدا از طول این ساختمان کاست. چنانچه طول ساختمان اداری را برای مثال ۶۵ متر در نظر بگیریم، عمق ساختمان اداری ۲۴/۵ متر خواهد بود که راندمان بالاتری در چیدمان بخش اداری و پیش از چاپ خواهد داشت.

راهروهای عبور و مرور

بعد از محاسبه اندازه‌های کلی ساختمان می‌توان مساحت بلوک‌های هر قسمت را به دقت با حفظ اصل جریان تولید مستقیم جدا و تعیین نمود. با تقسیم‌بندی اعمال‌شده در بخش تولید، راهروهای اصلی عبور و مرور جک پالت‌ها و لیفتراک‌ها باید به دقت و به صورت هرچه مستقیم‌تر مشخص شوند.

باید در نظر داشت هر بار که راننده لیفتراک مجبور به دور زدن با پالت بار باشد، خطر واژگون شدن و یا صدمه دیدن دستگاه‌هایی که در مسیر آن قرار دارند، وجود دارد. لذا راهروهای اصلی عبور و مرور باید حداقل دارای ۲/۵ متر عرض بوده تا به سادگی امکان عبور دو دستگاه لیفتراک از کنار یکدیگر باشد. این ابعاد با الزامات استاندارد ایمنی ماشین‌آلات صنعتی و لیفتراک OSHA هم‌خوانی دارد و رعایت آن از حوادث جبران‌ناپذیر در سالن تولید جلوگیری می‌کند.

همچنین جهت امنیت کارکنان و پرهیز از خطر تصادف، راهروهای عبوری باید با نوار و خط‌کشی زرد رنگ مشخص و مجزا شوند. در ضمن راهروهایی که به فضای توسعه سالن‌ها منتهی می‌شوند، باید به دقت طراحی و ساخته شوند و مسیر ورودی به آن بخش در حین ساخت‌وساز بعدي توسط حصارهایی محصور گردد.

در بخش بعدی این مجموعه، مباحث مربوط به نورپردازی دقیق، سیستم تهویه و هواسازی، کنترل دما و رطوبت، تأسیسات آب، برق و هوای فشرده و همچنین سیستم اطفاء حریق را بررسی می‌کنیم. برای ادامه، مطلب محیط چاپخانه و استانداردهای آن (۴) را بخوانید.

سؤالات متداول

سؤال ۱: آیا بخش اداری و تولید چاپخانه باید حتماً در ساختمان جداگانه باشد؟
لازم نیست حتماً دو ساختمان جدا باشد، اما باید از نظر فیزیکی ایزوله و جدا شوند. می‌توان در یک ساختمان با دیوارهای جداکننده، سقف‌های متفاوت و راهروی مستقل، این جداسازی را ایجاد کرد.

سؤال ۲: ارتفاع سقف مناسب بخش تولید چاپ چند متر است؟
بین ۶ الي ۹ متر و در موارد خاص نظیر چاپ رول حتی بلندتر. ارتفاع بیشتر امکان انبارداری عمودی، کاهش سروصدا، تهویه بهتر و نصب تأسیسات معلق را فراهم می‌کند.

سؤال ۳: چرا برج‌های ورنی UV به فضای بیشتری در بالا نیاز دارند؟
چون دارای جرثقیل مخصوص جهت تعویض غلطک‌ها هستند و حداقل ۱/۵ متر فضای بیشتر در بالای واحد چاپ نسبت به حالت عادی نیاز دارند.

سؤال ۴: تکنولوژی طلakوب سرد چه تأثیری بر ارتفاع ماشین دارد؟
حداقل ۲/۵ متر به ارتفاع ماشین در قسمت واحدهای ابتدایی چاپ افزوده است.

سؤال ۵: حداقل عرض راهروی اصلی عبور لیفتراک چقدر باید باشد؟
حداقل ۲/۵ متر تا امکان عبور دو دستگاه لیفتراک از کنار یکدیگر وجود داشته باشد.

سؤال ۶: آیا گسترش فضای چاپخانه می‌تواند در انتهای زمین انجام شود؟
خیر. فضای گسترش باید در مجاورت همان بخش تولید باشد. گسترش در فاصله‌ای دورتر از هسته مرکزی عمليات، اصل «جریان تولید مستقیم» را نابود می‌کند.

سؤال ۷: چرا واحد پیش از چاپ نباید جلوی راهروی اصلی بین اداری و تولید باشد؟
به‌خاطر ازدحام و رفت‌وآمد ناشی از ترافیک پرسنل و مواد که موجب مزاحمت برای اپراتورهای پیش از چاپ و کاهش دقت در کار طراحی و تأیید رنگ می‌شود.

سؤال ۸: آیا می‌توان بخش اداری را در دو طبقه طراحی کرد؟
بله، ساختمان اداری می‌تواند برحسب نیاز در دو طبقه و در سطح زیربنای کمتری طراحی و اجرا شود.