استانداردهای بین‌المللی مقوای پشت طوسی
مقوای پشت طوسی یکی از پرکاربردترین مقواهای بازیافتی در صنعت بسته‌بندی است و رعایت استانداردهای بین‌المللی در تولید و مصرف آن، مستقیماً بر کیفیت و ایمنی محصولات بسته‌بندی‌شده تأثیر می‌گذارد. در این مقاله با آزمایش‌ها و روش‌های ارزیابی مشخصات فنی، فیزیکی، میکروبی و شیمیایی مقوای پشت طوسی و استانداردهای معین برای کاربردهای مختلف آشنا می‌شویم. لاله جاوید، مسئول بخش آزمایشگاه بسته‌بندی سازمان استاندارد ملی، در گفت‌وگویی اختصاصی به سوالات ما در خصوص استانداردهای موجود در زمینه مقوای پشت طوسی و نحوه اعمال آن‌ها پاسخ می‌دهد.
نکته: اگر می‌خواهید بدانید چرا بسته‌بندی مقوایی در صنعت غذا و کالاهای مصرفی اهمیت ویژه‌ای دارد، مقاله نقش بسته‌بندی مقوایی و کاغذی در صنعت را مطالعه کنید.
چه استانداردهایی برای مقوای پشت طوسی در ایران تدوین شده است؟
تقسیم‌بندی استانداردها: ویژگی‌ها در مقابل روش آزمون
به طور کلی استانداردها به دو نوع «ویژگی‌ها» و «روش آزمون» تقسیم می‌شوند. اغلب استاندارد ISO و یا استانداردهایی همچون BS انگلستان، DIN آلمان، GIS ژاپن و استانداردهای هند به‌عنوان استاندارد مرجع مورد استفاده قرار می‌گیرند. در صورتی که استاندارد بین‌المللی وجود داشته باشد، با در نظر گرفتن شرایط کشور، ترجمه و تدوین می‌شود. اما در مواردی که استاندارد بین‌المللی وجود نداشته باشد، سازمان استاندارد به صورت پروژه تحقیقاتی کار می‌کند.
استاندارد شیمیایی مقوا؛ دستاورد ایران در TC6
به عنوان مثال، برای اندازه‌گیری ویژگی‌های شیمیایی مقوا استاندارد بین‌المللی وجود نداشت و کارشناسان سازمان به صورت طرح تحقیقاتی کار کردند. مشخصه‌هایی مانند اندازه‌گیری فلزات سنگین، فرمالدئید، درجه روشنی و … را برای آن در نظر گرفتند و به صورت یک استاندارد درآوردند. ایران اولین کشوری است که استاندارد مدونی در این زمینه و برنامه تهیه پروپوزال جهت ارائه به TC6 دارد.
مرجع اصلی: استانداردهای TAPPI
از آنجا که مرجع اصلی سازمان استاندارد، استانداردهای TAPPI (انجمن کاغذسازان آمریکا) است، تقریباً تمام استانداردهای بین‌المللی در این زمینه ترجمه شده و در ایران موجود است. فقط چند فرآورده مانند مقواهای گلاسه و یک سری کاغذهای بسته‌بندی، استاندارد جهانی ندارند.
آزمون‌های فیزیکی، شیمیایی و میکروبی مقوای پشت طوسی
شماره‌های استاندارد بر اساس کاربرد
استاندارد ۱۴۳۴۰ یک استاندارد کلی برای مقواهای پشت طوسی است. اما بسته به نوع کاربرد مقوا، آزمایش‌های متفاوتی روی آن‌ها انجام می‌شود:
در هر استاندارد فاکتورهایی مشخص و روش آزمونی بیان شده و هر کدام شامل یک سری مراجع الزامی هستند. مراجع الزامی هم شامل استانداردهایی می‌شود که برای روش آزمون، نمونه‌برداری و مشروط‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
آزمون‌های فیزیکی مقوای پشت طوسی
در بخش فیزیکی، فاکتورهای زیر مورد آزمایش قرار می‌گیرند:
- گرماژ (وزن سطحی مقوا)
- مقاومت به ترکیدن (Bursting Strength)
- اندازه‌گیری رنگ و ظاهر
- نوع پوشش
- میزان تاخوردگی
- اندازه‌گیری شقی مقوا (Tear Strength)
- ماتی و براقی (Gloss / Matte)
- درجه روشنی (Whiteness)
این فاکتورها از نظر کیفیت چاپ و ظاهر نهایی بسته‌بندی، اهمیت زیادی دارند. اگر به جزئیات بیشتر درباره کنترل رنگ و درجه روشنی در فرآیند چاپ علاقه‌مند هستید، مقاله مبانی مدیریت رنگ در چاپ را بخوانید.
آزمون‌های شیمیایی مقوای پشت طوسی
در بخش شیمیایی، آزمون‌های زیر اعمال می‌شود:
- اندازه‌گیری فلزات سنگین شامل سرب، جیوه و کادمیم
- اندازه‌گیری PCB (پلی‌کلرینات‌بی‌فنیل)
- اندازه‌گیری درجه سفیدی
- اندازه‌گیری pH
- اندازه‌گیری ترکیبات کلر-مضر (که وجود آن‌ها مشکلات سرطان‌زایی ایجاد می‌کند)
آزمون‌های میکروبی و کنترل بهداشتی
در بخش میکروبی، مقادیر قارچ، کپک و میکروارگانیسم‌های موجود در مقوا اندازه‌گیری می‌شود. این آزمون برای کاربردهای غذایی به‌ویژه حیاتی است.
آیا آزمون‌ها دقیقاً مطابق استاندارد انجام می‌شود؟
روش مشروط‌سازی و اهمیت دما و رطوبت
ما تقریباً کامل‌ترین آزمایشگاه را داریم و تمام آزمون‌ها را در مورد بسته‌بندی می‌توانیم انجام دهیم. در استاندارد، روش آزمون و شرایط انجام آن بیان شده و ما دقیقاً همان روش را اعمال می‌کنیم.
بعضی از استانداردها، به‌خصوص در بسته‌بندی مقوایی و کاغذی، روش مشروط‌سازی دارند؛ یعنی نمونه باید در شرایط خاص (مانند دما یا رطوبت مشخص) مورد آزمون قرار بگیرد تا به نتیجه درستی برسیم. هر استاندارد یک دستورالعمل برای کار است و ما تا آنجا که امکان دارد تلاش می‌کنیم همه شرایط را رعایت کنیم.
نکته: دما و رطوبت محیطی تأثیر مستقیمی بر خواص فیزیکی کاغذ و مقوا دارد. برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مقاله تأثیر دما و رطوبت بر کاغذ گلاسه را مطالعه کنید.
مقوای بازیافتی و بسته‌بندی مواد خوراکی
آیا مقوای بازیافتی برای بسته‌بندی خوراکی امن است؟
مقواهای پشت طوسی بازیافتی هستند. نکته مهم این است که مقوای بازیافتی نباید به‌طور مستقیم در تماس با ماده غذایی باشد. به طور معمول، محصول اصلی داخل بسته‌بندی اولیه (مانند فویل، پلاستیک یا کاغذ موم‌شده) قرار می‌گیرد و مقوا نقش بسته‌بندی ثانویه را دارد.
اگر مقوای بازیارتی در تماس مستقیم با مواد خوراکی باشد، باید ویژگی‌های شیمیایی موجود در استاندارد ۱۰۶۸۷ را دارا باشد. خارج از آن، به هیچ عنوان اجازه تولید داده نمی‌شود. این درصورتی است که تولید داخلی باشد. در مورد نمونه‌های خارجی، چون حمل و نقل صورت می‌گیرد، از نظر میکروبی نمی‌توان کاری برای آن‌ها انجام داد. در حال حاضر استاندارد میکروبی مدونی در این زمینه موجود نیست.
اگر درباره اصول کلی بسته‌بندی مواد غذایی و نقش ویترین در جذب مشتری اطلاعات بیشتری می‌خواهید، مقاله بسته‌بندی، ویترین مواد غذایی است! را بخوانید.
بسته‌بندی پیتزا، جعبه شیرینی و فست‌فود
استفاده از مقوای بازیافتی در قنادی‌ها و فست‌فودها نیز دیده می‌شود:
- پیتزا (فرآورده داغ): استاندارد خاصی برای بسته‌بندی پیتزا وجود ندارد. در کشورهای دیگر، پیتزا یا مواد خوراکی داغ را در بسته‌بندی قهوه‌ای رنگ استفاده می‌کنند که مقوای کرافت با خمیر دست اول هستند. البته در این مقواها نیز اگر لیگنین‌زدایی کامل صورت نگیرد، به مرور مواد سمی در آن تولید می‌شود.
- جعبه شیرینی: ارتفاع خاصی برای جعبه شیرینی در نظر گرفته شده که جعبه‌سازان ملزم به رعایت آن هستند. همچنین مقواهای مورد استفاده در جعبه شیرینی با توجه به جدولی که در استاندارد ۳۳۴۱ آمده، باید از محدوده میکروبی معینی تجاوز نکنند. اگر قارچ و کپک موجود در مقوا بیشتر از حد مجاز باشد، مجوز تولید داده نمی‌شود.
نکته: رعایت این استانداردها بخشی از ویژگی‌های یک بسته‌بندی خوب است که علاوه بر ایمنی، به اعتمادسازی با مصرف‌کننده نیز کمک می‌کند.
محدودیت‌های تولید مقوای بازیافتی
چون منابع طبیعی کم است، کل دنیا به بازیافت روی آورده و بنابراین نمی‌توان ممنوعیت تولید ایجاد کرد. اما محدودیت‌هایی در نحوه انجام کار داریم:
- برای جعبه شیرینی، آیین‌نامه کار و روش تولید مقوا داریم که مشخص می‌کند فرآورده یک واحد تولیدی چه مشخصاتی باید داشته باشد.
- انبار مواد اولیه، انبار مواد تولیدشده، سالن تولید و شرایطی که باید در نظر گرفته شود، در استاندارد آورده شده است.
- فقط در مورد فرآورده‌های یخ‌زده، استانداردی نداریم که محدودیت استفاده از مقوای پشت طوسی را معین کرده باشد.
حرکت به سمت بازیافت و کاهش مصرف منابع طبیعی، یکی از ارکان صنعت چاپ سبز است که در سال‌های اخیر اهمیت آن چند برابر شده.
نظارت سازمان استاندارد ملی بر مقوای پشت طوسی
کنترل‌های دوره‌ای و آزمایشگاه‌های همکار
از آنجا که این استانداردها اجباری هستند، آزمون‌ها به‌طور مرتب، هر ماه یک‌بار توسط ادارات استانی کنترل و نمونه‌برداری می‌شوند. نمونه‌ها یا به صورت رندوم برای سازمان استاندارد یا آزمایشگاه‌های همکار فرستاده می‌شوند.
در سال‌های گذشته، مشکل زیادی داشتیم و واحدهای تولیدی در چارچوب استاندارد کار نمی‌کردند، اما از زمانی که تشکل‌های صنفی فعال شده‌اند، اوضاع بهتر شده است.
تکالیف واحدهای تولیدی
- تمام کارخانه‌های تولیدی باید آزمایشگاه میکروبی داشته باشند و بتوانند یک سری فاکتورهای فیزیکی را نیز مورد آزمون قرار دهند.
- در مورد آزمایش‌هایی همچون اندازه‌گیری درصد فلزات سنگین که نیاز به دستگاه‌های گران‌قیمت دارند، واحدها موظف‌اند با یک آزمایشگاه قرارداد داشته باشند و هنگام مراجعه کارشناسان سازمان استاندارد، گزارش تست‌ها را ارائه دهند.
- شرایط انبار و نگهداری مواد اولیه و تولیدی، مطابق با استانداردهای محیط چاپخانه و واحدهای تولیدی باید رعایت شود.
نکته: بسیاری از مشکلات کیفی مقوا ریشه در نگهداری نادرست در انبار دارد. مقاله بدرفتاری کاغذ و مقوا، در اثر رفتارهای ماست! را حتماً بخوانید.
وضعیت محصولات وارداتی
در مورد محصولات وارداتی، به دلیل بالا بودن حجم واردات، سازمان استاندارد به تنهایی نمی‌تواند کنترل کند. آزمایشگاه‌هایی در مبادی ورودی کشور و همچنین در تهران وجود دارد که آزمون‌های مورد نیاز را انجام می‌دهند تا کنترل‌های لازم صورت گیرد.
جمع‌بندی
مقوای پشت طوسی به‌عنوان یک مقوای بازیافتی، نقش مهمی در صنعت بسته‌بندی ایران ایفا می‌کند. استانداردهای بین‌المللی (TAPPI، ISO) و ملی (۱۴۳۴۰، ۱۸۷۱، ۱۸۷۰، ۳۳۴۱، ۱۰۶۸۷) چارچوبی مشخص برای تولید، آزمون و نظارت بر این مقوا ارائه می‌دهند. رعایت این استانداردها، به‌ویژه در کاربردهای غذایی، نه‌تنها یک الزام قانونی است، بلکه تضمین‌کننده سلامت مصرف‌کننده و کیفیت نهایی بسته‌بندی است.
تولیدکنندگان مقوا و بسته‌بندی باید:
- ✅ آزمایشگاه میکروبی در واحد تولیدی داشته باشند
- ✅ آزمون‌های فیزیکی و شیمیایی را به‌طور منظم انجام دهند
- ✅ شرایط مشروط‌سازی (دما و رطوبت) را رعایت کنند
- ✅ از تماس مستقیم مقوای بازیافتی با مواد غذایی بدون پوشش اولیه خودداری کنند
- ✅ گزارش آزمون‌ها را برای ارائه به بازرسان سازمان استاندارد آماده نگه دارند
پرسش‌های متداول
آیا مقوای پشت طوسی بازیافتی برای بسته‌بندی مواد خوراکی مجاز است؟
بله، اما با شرایط. مقوای بازیارتی نباید به‌طور مستقیم با ماده غذایی تماس داشته باشد. اگر تماس مستقیم وجود دارد، مقوا باید ویژگی‌های شیمیایی استاندارد ۱۰۶۸۷ را داشته باشد. در غیر این صورت، مجوز تولید داده نمی‌شود.
تفاوت استاندارد ۳۳۴۱ و ۱۰۶۸۷ چیست؟
استاندارد ۳۳۴۱ بر آزمون‌های میکروبی (قارچ، کپک، میکروارگانیسم) بسته‌بندی مواد خوراکی تمرکز دارد. استاندارد ۱۰۶۸۷ بر ویژگی‌های شیمیایی (فلزات سنگین، pH، ترکیبات کلر) تمرکز دارد. هر دو برای بسته‌بندی خوراکی الزامی هستند.
آیا مقوای پشت طوسی برای بسته‌بندی پیتزا مناسب است؟
استاندارد خاصی برای بسته‌بندی پیتزا (فرآورده داغ) وجود ندارد. در سایر کشورها، مقوای کرافت با خمیر دست اول برای این منظور استفاده می‌شود. مقوای پشت طوسی بازیافتی برای فرآورده‌های داغ توصیه نمی‌شود، مگر اینکه لیگنین‌زدایی کامل انجام شده باشد.
مرجع اصلی استانداردهای مقوای پشت طوسی در ایران چیست؟
مرجع اصلی، استانداردهای TAPPI (انجمن کاغذسازان آمریکا) است که تقریباً تمام آن‌ها در ایران ترجمه و تدوین شده‌اند. سازمان استاندارد ملی ایران نیز در مواردی که استاندارد بین‌المللی وجود نداشته، به صورت پروژه تحقیقاتی استاندارد تدوین کرده است.
